خانه / سرزمین تالش / تالش رشته کوهی در گیلان

تالش رشته کوهی در گیلان

سوئه تونمعصومه رضازاده شفارودی

 در حاشیه جنوب غربی دریای خزر در استانهای گیلان و اردبیل و زنجان قرار دارد. این رشته کوه از جلگه لنکران (تقریباً از مغرب شهر لنکران در جنوب جمهوری آذربایجان ) آغاز می شود و از شمال به جنوب به موازات ساحل غربی دریای خزر، به طول ۲۷۰ کیلومتر تا حدود مغرب شهر رودبار (در حدود ۶۷ کیلومتری جنوب شهر رشت ) امتداد می یابد. امتداد آن در شمال ، مرز ایران و جمهوری آذربایجان را تشکیل می دهد و در جنوب ، سفیدرود آن را تقریباً به صورت عمودی از بقیه البرز جدا می کند.

مشرق آن به جلگه ساحلی خزر و مغرب آن به دره رودهای قِزِل اوزَن و قره سو منتهی می شود. فاصله این رشته کوه تا دریای خزر در نزدیکی آستارا شانزده تا بیست کیلومتر است . عرض آن در قسمتهای شمالی ، میانی و جنوبی بترتیب در حدود سی ، شصت و ۱۱۰ کیلومتر است (جعفری ، ج ۱، ص ۷۰). دامنه های شرقی و جنوب غربی تالش در استان گیلان و دامنه های غربی آن در استان اردبیل و بخش کوچکی از قسمت جنوب غربی آن در استان زنجان ممتد است . شیب دامنه های شرقی از دامنه های غربی بیشتر است .
گسل فعال تالش (یا گسل آستارا) در جنوب غربی دریای خزر، به طول تقریبی چهارصد کیلومتر از شمال به جنوب ، دامنه های شرقی تالش را در ایران و قفقاز کوچک را در جمهوری آذربایجان قطع می کند. این گسل را در فرونشینی بستر حاشیه غربی دریای خزر و زلزله های پیرامون مؤثر می دانند. وجود این گسل در گیلان در مشرق و یک صفحه مقاوم در آذربایجان در مغرب ، سبب شکل گیری نهایی ارتفاعات تالش در جهتی متفاوت با البرز ذکر شده است (رجوع کنید به درویش زاده ، ص ۱۵۵، ۲۶۱ـ۲۶۲).
رشته کوه تالش از چند رشته کوه کوچک (از جمله بَغروداغ / بکروداغ / بقروداغ ، آق داغ ، ماسوله و پشته کوه ) و کوهها و قلل متعدد تشکیل شده است . برخی از کوههای مهم آن عبارت است از: آق داغ (بلندترین قله : ۳۰۳ ، ۳ متر) در حدود ۳۶ کیلومتری جنوب شهر خلخال ؛ بغروداغ (بلندترین قله : ۱۹۷ ، ۳ متر) در حدود ۳۲ کیلومتری شمال غربی شهر هشت پر؛ ماسوله داغ (بلندترین قله : ۰۵۰ ، ۳ متر) در حدود ۳۴ کیلومتری غرب شهر فومن ؛ عَجم داغ (بلندترین قله : ۰۱۰ ، ۳ متر) در حدود یازده کیلومتری شمال شرقی شهر خلخال ؛ حصاربُلاغی (بلندترین قله : ۹۰۴ ، ۲ متر) در حدود ۳۶ کیلومتری جنوب شرقی شهر اردبیل ؛ شیراگْلی داغ (بلندترین قله : ۸۷۰ ، ۲ متر) در حدود هجده کیلومتری جنوب شرقی شهر خلخال ؛ دِلماده داغ (بلندترین قله : ۷۸۵ ، ۲ متر) در حدود ۳۵ کیلومتری جنوب شرقی شهر خلخال ؛ آسبیناس (بلندترین قله : ۰۰۵ ، ۲ متر) در حدود ۳۳ کیلومتری شمال شرقی شهر اردبیل و بَرْزْکوه (بلندترین قله :۴۹۰ ، ۱ متر) در ۲۸ کیلومتری جنوب غربی شهر هشت پر (جعفری ، ج ۱، جاهای متعدد). گردنه «حیران »، از گذرگاههای مهم قسمت شمالی این رشته کوه ، در مسیر اصلی آستارا ـ اردبیل قرار دارد. همچنین گردنه های «سلک سیاو» در پنج کیلومتری غرب شهر ماسوله و «آندره » در هفت کیلومتری شمال غربی آن در این رشته کوه واقع است .
دامنه های شرقی تالش از سنگهای آهکی و رسوبی کِرتاسه (متعلق به دوره اول از دوران مزوزوئیک ) و دامنه های غربی آن از رسوبات جدیدتر (پالئوژن تا نئوژن ؛ متعلق به دوران سنوزوئیک ) تشکیل شده است . در جنوب غربی فومن و مشرق ماسوله نیز سنگهای دگرگونی (سنگهایی که در اصل آذرین یا رسوبی بوده اند، اما از نظر خصوصیت و وضع ظاهر تغییر کرده اند) مشاهده می شود. این رشته کوه معادن مهمی دارد، از جمله میکا، فلدسپات ، آهن ، گرانیت ، کائولن ، تِراوِرْتن و سنگ آهک ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ۱۵، ص ۲۰۹، ۲۱۷، ۵۲۷).
میانگین دمای سالانه در قسمتهای شمالی و مرکزی رشته کوه تالش پنج تا ده درجه و در نواحی شرقی مشرف به دره سفیدرود پانزده تا بیست درجه است . میزان بارش سالانه در دامنه های مشرف به دریای خزر حدود هشتصد تا دوهزار میلیمتر و در دامنه های غربی چهارصد تا هشتصد میلیمتر است (جعفری ، ج ۱، ص ۷۰).
دریاچه آب شیرین نئور/ نوئور در قسمت شمالی تالش ، در ۴۸ کیلومتری جنوب شرقی شهر اردبیل و چهار کیلومتری آبادی عباس آباد، در ارتفاع ۵۰۰ ، ۲ متری واقع است . مساحت آن حدود ۲۴۰ هکتار و میانگین عمق آن سه متر است و ماهی قزل آلا در آن پرورش داده می شود ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ۸، ص ۱۲۱ـ۱۲۲؛ فائقی ، ج ۱، ص ۵۹؛ علیزاده پروین و خاماچی ، ص ۸۵).
از ارتفاعات تالش ، رودهای متعددی سرچشمه می گیرد که از مهمترین آنها در دامنه های شرقی آستاراچای ، هَویق ، هَرِه دشت ، کَرگانرود، لُمیر، شفارود، شاندِرمَن ، ماسوله و ناو رود، و در دامنه های شمال غربی و غربی قره سو (از شاخابه های جنوبی رود ارس ) و سرشاخه های آن و نیز رودهای آرپاچای ، شاهرود، کَندرچای / کندرچو و سنگور (از شاخابه های قزل اوزن ) است (جعفری ، ج ۲، جاهای متعدد).
رشته کوه تالش پوشش گیاهی متنوعی دارد. دامنه های شرقی آن ــ عمدتاً تا ارتفاع ۵۰۰ ، ۱ متری ــ جنگلی است ( جغرافیای کامل ایران ، ج ۲، ص ۱۰۱۲). مهمترین مناطق جنگلی در تالش ، برنا، شکی ، جیرده و لرزانه با درختان جنگلی بلوط ، صنوبر، وَن و گونه های مذکور در منطقه تالش است . همچنین گیاهانی که کاربرد دارویی و صنعتی دارند، مانند شیرین بیان ، پونه ، آویشن ، گل گاوزبان ، گل خطمی ، گل بنفشه ، پامچال ، شقایق ، لاله کوهی ، قروه ، کاسنی ، بومادران ، گزنه و گلپر، در دامنه های آن می روید. تالش مراتع ییلاقی برای چرای دام نیز دارد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ۸ و ۱۵، جاهای متعدد). قسمتهای مرتفع تالش فاقد پوشش جنگلی است (رزم آرا، ج ۲، ص ۱۸۶).
در کوههای تالش علاوه بر گونه های نامبرده در منطقه تالش ، کفتار، کَل ، بز، خرس ، سنجاب ، بلدرچین ، عقاب ، بلبل ، سهره و سار یافت می شود ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ۱۵، جاهای متعدد). به نوشته ملگونوف (ص ۲۰۷) در ۱۲۷۵ـ۱۲۷۷/ ۱۸۵۸ـ ۱۸۶۰، در این کوهها ببر زندگی می کرده است .
از مهمترین مراکز سکونتی در دامنه های تالش ، خلخال ، هِشَجین ، ماسوله ، سیاه مَزگی ، هیر، کُلُور و خِمِس / خَمِس است . در حاشیه دامنه های آن ، شهرهای آستارا، هشت پر، ماسال ، شاندرمن ، فومن ، امامزاده هاشم ، آب بَر و رودبار واقع اند (رجوع کنید به نقشه ). راه اصلی منجیل ـ رشت ـ آستارا از جانب شرقی تالش ، راه هشجین ـ خلخال ـ کیوی پایین ـ هیر از جانب غربی آن ، و راه اَسالم ـ خلخال و فومن ـ ماسوله از میانِ این رشته کوه عبور می کند. کارخانه چوب و کاغذ در دامنه شرقی آن در حوالی رضوانشهر قرار دارد. ساکنان رشته کوه تالش ، در بخش شرقی به گالشی ، در بخش غربی به تالشی و برخی نیز در شمال کرگانرود به ترکی آذری سخن می گویند (بازن و برومبرژه ، ص ۲۱ـ۲۳).
ظاهراً نام کوههای تالش نخستین بار در قرن هشتم در نزهه القلوب حمداللّه مستوفی (ص ۲۱۷) ذکر شده است . در دوره ناصرالدین شاه (۱۲۶۴ـ۱۳۱۳)، اعتمادالسلطنه (ج ۱، ص ۶۵۶) در ذکر «سرحد دولتین ایران و روس » به مرز جداکننده کوههای تالش از مَحالّ ارس اشاره می کند. مسعود کیهان در ۱۳۱۰ش ، کوههای تالش را مانند سدی بین فلات آذربایجان و دریای خزر ذکر کرده و به اهمیت جغرافیایی آن اشاره نموده است (ج ۱، ص ۳۴). به نوشته او، حد کوههای تالش تا ماسوله است و قسمتهای جنوبی آن ، کوههای گیلان نام دارد. وی از رود تالش و گردنه قیرچَم در این رشته کوه نیز یاد کرده است (ج ۱، ص ۳۴، ۶۷). بازن و برومبرژه ــ که میان سالهای ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۶ ش در ایران بوده اند ــ تالشیهای دامنه های غربی تالش و گالشیهای دامنه های شرقی آن را از دامداران متحرک منطقه معرفی کرده اند (ص ۵۸).
برخی از مهمترین آثار در این رشته کوه عبارت اند از: زیارتگاههای شیخ جنید و جمال الدین انصاری در بَرزْکوه ، امامزاده هاشم در کنار آبادی همنام آن در ۲۷ کیلومتری جنوب شهر رشت ، امامزاده شفیع در کنار آبادی همنام آن در سیزده کیلومتری شمال غربی شهر ماسال ، امامزاده عینعلی و زینعلی و امامزاده ابراهیم و نیز قلعه هایی در نزدیکی ماسوله ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ۱۵، ص ۴۸، ۵۲۹، ج ۱۶، ص ۲۶؛ ملگونوف ، ص ۱۹۲ـ۱۹۳).
منابع : اعتمادالسلطنه ؛ اولین نقشه برجسته نمای آذربایجان ، مقیاس ۰۰۰ ، ۵۰۰:۱، تهران : سحاب ، ۱۳۶۳ش ؛ مارسل بازن و کریستیان برومبرژه ، گیلان و آذربایجان شرقی : نقشه ها و اسناد مردم شناسی ، ترجمه مظفر امین فرشچیان ، تهران ۱۳۶۵ش ؛ عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ۱: کوهها و کوهنامه ایران ، ج ۲: رودها و رودنامه ایران ، تهران ۱۳۶۸ـ۱۳۷۶ش ؛ جغرافیای کامل ایران ، تهران : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی ، ۱۳۶۶ش ؛ حمداللّه مستوفی ، نزهه القلوب ؛ علی درویش زاده ، زمین شناسی ایران ، تهران ۱۳۷۰ش ؛ رزم آرا؛ حسن علیزاده پروین و بهروز خاماچی ، شگفتیهای سبلان ، تبریز ۱۳۷۰ش ؛ ابراهیم فائقی ، آذربایجان در مسیر تاریخ ایران ، تبریز ۱۳۷۵ش ؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ۸ : اردبیل ، ج ۱۵: بندر انزلی ، ج ۱۶: رشت ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ۱۳۷۱ش ، ۱۳۷۷ش ؛ مسعود کیهان ، جغرافیای مفصّل ایران ، تهران ۱۳۱۰ـ۱۳ش ؛ گریگوری والریانوویچ ملگونوف ، سفرنامه ملگونف به سواحل جنوبی دریای خزر ( ۱۸۵۸ و ۱۸۶۰م )، تصحیح ، تکمیل و ترجمه مسعود گلزاری ، تهران ۱۳۶۴ش ؛ ] نقشه [ اردبیل ، مقیاس ۰۰۰ ، ۵۰۰:۱، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ۱۳۷۰ش ؛ نقشه تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، مقیاس ۰۰۰ ، ۵۰۰ ، ۲:۱، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ۱۳۷۹ش ؛ نقشه راهنمای البرز غربی : گیلان ، مقیاس ۰۰۰ ، ۳۰۰:۱، تهران : گیتاشناسی ، ] بی تا. [ ؛ ] نقشه [ رشت ، مقیاس ۰۰۰ ، ۵۰۰:۱، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ۱۳۷۱ش ؛ نقشه ناهمواریها و حوضه رودخانه های ایران ، مقیاس ۰۰۰ ، ۰۰۰ ، ۲:۱، تهران : گیتاشناسی ، ۱۳۷۷ ش
. (taleshan.com).

منبع : دانشنامه جهان اسلام

Print Friendly, PDF & Email

درباره‌ی مدیر

یک نظر

  1. Avatar
    عزیز جوکندون تولش اودمه هونی

    با درود بر بانو معصومه رضازاده گامی بسیار کارتان زیباست و پیروز باشید . فقط د نوشتاری خود به نام های باستانی مناطق تالش نشین توجه ویژه داشته باشید نام های کنونی نام اصلی ان مناطق نیست البته بعضی هاش

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کد امنیتی را وارد کنید *