خانه > تاریخ و باستان شناسی > گسکر؛ شهری هزارو دویست ساله

گسکر؛ شهری هزارو دویست ساله

گسکراشاره : شهر تاریخی گسکر که در منطقه هفت دغنان واقع بود روزگاری طولانی مرکز بخش جنوبی سرزمین تالش از رودخانه دیناچال تا حدود صومعه سرای کنونی بود و خاندان مرداویج وند ها بر آن فرمان می راندند . پس از سرکوب و نابود شدن خاندان مرداویج وند ( امیره ساسانها) ، به دست شاه عباس بزرگ ، مقر آنان نیز روبه اضمهلال نهاد و در گردو غبار گذرزمان دفن شد.

منطقه هفت دغنان تا دهه شصت جزو خاک تالش بود . در آن زمان بخش بزرگتر آن از تالش منفک و به شهرستان صومعه سرا ملحق گردید . از این رو هر آنچه که در مورد تاریخ گسکرو گسکرات گفته آید روایت گوشه ای از تالش می باشد – پایگاه تالش شناسی .

شهرستان صومعه سرا در غرب مرکز استان گیلان است که خود نمادی از تمدن و تاریخ کهن کشور و گیلان است. این شهر قدیمی و تاریخی در منطقه “گسگر ” صومعه سرا قرار دارد که در گذشته مرکز حکومت گسگرات بوده است. در کتاب از “آستارا تا استرآباد”  اثر دکتر “منوچهر ستوده ” در خصوص منطقه گسگر آورده شده است، در زمان فتحعلی شاه است که حدود “گسگر” مشخص می شود و حاکم این بخش “زیکسار” را مرکز حکومت خود می کند، دهکده های که در زمینهای هموار قرار داشتند، بنام “یل گسکر” و دهکده های کوهستانی همجوار را که تالش نشین بود، “تالش گسکر” خواندند. همچنین در این کتاب نوشته شده است مرکز اصلی گسگر، طاهر گوراب یکی از بخشهای فعلی صومعه سراست که در ۹ کیلومتری شمال غربی کسماء و هفت کیلومتری مرداب انزلی کنار رودخانه خالکیا بنا شده است. دکتر ستوده در این کتاب نوشته است، در زمان رابینو(۱۳۳۱ قمری) جمعیت آن ۹۱۸ خانوار بوده است که تقریبا گیلک و شیعی مذهب بوده اند. ویرانه ها و خرابه های به جا مانده شهر تاریخی هفت دغنان نشان از یک منطقه باستانی دارد که به گفته باستان شناسان حداقل ۱۲۰۰ سال قدمت آن است، این شهر تاریخی در فاصله ۵۵ کیلومتری شهر رشت و ۲۵ کیلومتری صومعه سرا در غرب استان گیلان واقع شده است. این محوطه تاریخی برای اولین بار توسط باستان شناسان در سال ۱۳۸۲ شناسایی و گمانه زنی های آزمایشی متعددی در همان سال به مرکزیت محدود مقبره سیده کلثوم معروف به “امامزاده حوری سو” برای تعیین محدوده شهر انجام شده است.

باستان شناسان گیلانی در هفت دغنان بقایای از یک گورستان دوره اسلامی را شناسایی کردند. از این گمانه زنی ها، باستان شناسان گیلانی بقایایی از یک گورستان دوره اسلامی را شناسایی کردند که اجساد این گورستان به صورت نامنظم دفن شده بودند که بنا به فرضیه باستان شناسان این امر به دلیل وقوع حادثه ای همچون زلزله، بیماری یا جنگ اتفاق افتاده است. در سال ۱۳۸۲ پرونده ثبتی این محوطه توسط باستان شناسان آماده شد و ۶۰ هکتار از آنکه بقایای یک شهر تاریخی را در برداشت در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید.با این حال دومین فصل از کاوشهای منطقه تاریخی هفت دغنان شهرستان صومعه سرا در غرب گیلان از سال گذشته آغاز شده است که در این کاوش گروهی از پژوهشگران و متخصصان رشته های مرتبط با باستان شناسی نیز حضور دارند. در این مرحله باستان شناسان موفق شدند بخشهایی از این شهر تاریخی را که شامل حمام های قدیمی، بقایای از ساختمانهای قدیمی، پلهای خشتی، مسیر آبرسانی به داخل شهر، جاده های سنگفرش، انبارهای متعلق به تنبوشه های سفالی و معابر را شناسایی کنند.

شهر تاریخی گسگر بر اساس الگو و سیستم شهری پیشرفته طراحی شده است.

کاوش و گمانه زنی های انجام شده در نقاط مختلف محوطه نشان می دهد که این شهر بر اساس الگو و سیستم شهری پیشرفته طراحی و تمامی خصوصیات شهرهای دوره اسلامی را در گیلان دارد.

با توجه به آثار به دست آمده از این شهر که شامل آجر، سفال، شیشه، کاشی، استخوان و فلز است، باستان شناسان به این نتیجه رسیده اند که شهر تخریب شده در گذشته دارای ساختمان های بسیار مجلل و زیبا بوده که در راه توسعه و پیشرفت گام برمی داشته است.شهر تاریخی گسگر (هفت دغنان) در شهرستان صومعه سرا، بخش مرکزی، دهستان ضیابر و در روستای بهمبر در منطقه هفت دغنان واقع شده  که راه دسترسی به آن از طریق ضیابر به سمت بهمبر و در سمت غرب جاده میسر است. به نظر می رسد این شهر مرکز گسگر بوده که تا چند سال قبل به گسگرات مشهور بوده است و در میان دهستان خوشابر و شاندرمن و شهر ماسال و مرداب انزلی قرار گرفته است، در حدود نیمی از جنگل هفت دغنان را آثار ویرانه های باروی شهر، حمامها، پلها، معابر، مساکن و تپه های باستانی پوشانده است. “مقدسی دولاب” گسگر را به عنوان شهر عمده گیلان نام برده و می نویسد: “سرزمینی خوب با خانه های زیبا و سنگی و بازاری به صورت خوب با مسجد که برای خواندن خطبه در آن بنا کرده اند”. ” آدام اولئار یوس ” که در عصر صفویان از ایران دیدن کرده بود، هنگام سفر در گیلان درباره گسگر می نویسد: ” گسگر شهر کوچکیست در حدود چهار فرسنگی کسماء در دو فرسنگی دریا و آن را گوراب گسگر نیز می نامند. شاه صفی در آنجا متولد شد و بعدها شاه عباس و پسرش صفی میرزا از گیلان عبور کردند، شاهزاده در خانه شخصی بنام خواجه مسعود متولد شد و این خانه بعدها به صورت پناهگاه برای مردم محل گوراب گسگر در جنگل هفت دغنان کنار جاده طاهر گوراب به سید شرفشاه دیده می شود “. این شهر تاریخی در اردیبهشت و خرداد ماه سال ۱۳۸۵ توسط کارشناسان سازمان میراث فرهنگی و گردشگری گیلان به سرپرستی ” ولی جهانی ” مورد کاوش قرار گرفت.هیئت کاوش موفق شدند، بقایای از سه پل خشتی، دو حمام قدیمی، دیوارهای دفاعی یک قلعه تاریخی و بخش منتهی و مسکونی و همچنین جاده های سنگفرش این شهر تاریخی را مشخص کنند.

هفت دغنان محوطه بقایای از یک شهر وسیع دوره اسلامی است.

این محوطه بقایای از یک شهر وسیع دوره اسلامی است، که امروزه در میان پوشش گیاهی انبوه از چشم دور مانده است.در چشم اندازهای این محوطه آثاری از برجستگی های مربوط به ابنیه قدیمی که پوشیده از گیاهان و درختچه های جنگلی است دیده می شود که احتمالا بقایای آثار معماری این شهر تاریخی است. در این میان سازه های از بقایای سه پل خشتی که بر روی رودخانه های بهمبر، ساخته شده مشاهده می شود، همچنین بقایای از سازه که در نزد اهالی منطقه به حمام هفت دغنان شهرت دارد، از همه بهتر باقی مانده و جزئیات معماری آن قابل تشخیص است.سازه های دیگر که از ابنیه قدیمی شهر تاریخی هفت دغنان را تشکیل می دهند در اثر حفاری های غیر مجاز، معماری آنها انکار شده است که نیاز به بررسی های بیشتردارند.

این مناره در روستای مناره بازار و در فاصله ۹ کیلومتری غرب شهرستان صومعه سرا واقع شده است. متاسفانه از بانی و سازنده مناره اطلاعاتی در دست نیست.این مناره به ارتفاع حدود ۱۵٫۹ متر و قطر پایه ای آن حدود سه متر و محیط آن ۱۸٫۳۰ متر است، ورودی این بنا در جنوب غربی واقع شده که مصالح ساختمانی آن از آجر و ملات ساروج است.ابعاد آجرهای بکار رفته ۲۱ در ۲۱ سانتیمتر و ضخامت ۴٫۵ سانتیمتر است، ورودی به داخل مناره بوسیله پلکانی مارپیچ با ۴۹ پله میسر است که در انتها به بام مسطح برج منتهی می شود.در ارتفاع حدود پنج متری این برج یک نوار به پهنای ۲۵ سانتیمتر بر بدنه بیرونی آن دیده می شود که مشخص نیست که محل نصب کتیبه بود یا صرفا بعنوان عنصر تزئینی بکار رفته است.در قسمت فوقانی مناره در دو ردیف نقش هندسی جهت تزئین مناره بکار رفته است که امروزه بر اثر فرو ریختن قسمت بالای مناره قابل مشاهده نیست.قسمت پائین و بخش های از قسمت فوقانی برج آجری گسکر مرمت شده استطی سالهای ۸۲ -۱۳۸۱ بخشهای قابل ملاحظه ای از قسمت پائین برج و نیز بخشهای از قسمت فوقانی برج مرمت شده است.شهرستان صومعه سرا که عمده منطقه تاریخی گسگرات را در بر می گیرد با وسعتی حدود ۶۱۸ کیلومتر مربع در ۲۳ کیلومتری غرب شهر رشت و در شمال غربی فومن واقع شده است.مهمترین جاذبه های تاریخی و گردشگری این شهرستان عبارتند از شهر تاریخی هفت دغنان، مناره آجری گسکر، پل خشتی گوراب، مرغانه پرد، پل گازروبار، حمام کسماء، سردابه روستای تنیان است. جزئیات معماری حمام هفت دغنان بهتر قابل تشخیص است .

منطقه تاریخی هفت دغنان در غرب صومعه سرا

در بخش مرکزی دهستان ضیابر و روستای بهمبر واقع شده است. با گذر از روستای بهمبر و در حد فاصل زمین بهمبر و پونل در دو سمت رودخانه ” واویلا ” یا ” اسکندررود ” در لابلای درختان جنگل هفت دغنان، ویرانه های یکی از بزرگترین و وسیعترین شهرهای تاریخی گیلان پنهان است.این منطقه تاریخی تا زمان فتحعلی شاه قاجار منطقه وسیع گسگر شامل زمینهای گسگر و خاک ماســال، شــانــدرمن و تالــش دولاب می شد و مرکز حکومت این سرزمین حاصلخیز شهر گسگر یا گوراب بود که همان هفت دغنان امروزی محسوب می شود و آثار تاریخی آن نیز در زیــر ریشه های درختان جنگلی منطقه هفت دغنان غنوده اند.هفت دغنان شهری قدیمی و تاریخی در منطقه گسگر صومعه سرا و مرکز حکومت گسگر بوده است، ویرانه ها و خرابه های آن نشان از یک منطقه باستانی دارد.حدود نیمی از جنگل هفت دغنان را آثار باروی شهر، حمامها، پلها و معابر و مساکن پوشانده که به همراه آن قطعات سفالهای ساده و لعابدار منقوش از دوره صفویه و قبل از آن در مقیاس وسیع پراکنده است. از آثار تاریخی بجا مانده در این ناحیه می توان حمام خرابه و چند خانه ویران و پل آجری و قلعه کول و پل خشتی و استخر قدیمی برای ذخیره آب را نام برد.همچنین آرامگاه “سید شرفشاه” عارف بزرگ گیلانی در این منطقه واقع است که یکی از زیارتگاههای مهم منطقه به شمار می آید. از نظر کشاورزی و دامداری این منطقه از زمان قدیم مرکز پرورش دام و کشت گندم و برنج و انواع میوهها بوده این منطقه از زمانهای قدیم به لحاظ داشتن ابریشم و پرورش کرم ابریشم و بافته های ابریشمی معروف بوده است.در حال حاضر تمامی جنگل این منطقه تاریخی متعلق به شرکت شفارود است و از آثار تاریخی بدست آمده در آن می توان به انواع مهرها و انگشتر مردانه و سکه های از جنس مس و روی و پیه سوزهای سفالی و چراغهای روغنی و کوزه های گلی بزرگ که برای تدفین از آن استفاده می کردند را نام برد و همچنین در این منطقه کوزه های سفالگری و آجرپزی و کارگاههای شیشه گری و آهنگر و قبرستانهای قدیمی کشف شده است.  

کارگاههای شیشه گری و آهنگری در منطقه هفت دغنان کشف شده است 

این منطقه با آبادی های اطراف حدود ۲۵۰ سال پیش به دلیل شیوع سیاه فویتل (طاعون سیاه) سکنه اش را از دست داده و به سبب روئیدن درختان به جنگلهای اطراف متصل و به صورت جنگلی بکر باقی مانده و تا سال ۱۳۰۰ شمسی که جاده ای بین صومعه سرا و رضوانده کشیده شد و روستاهای کسماء، اباتر، طاهرگوراب، ضیابر، بهمبر و دارسرا و چنگیران در مسیرش قرار گرفت که کم کم تحت مالکیت هفت خان بزرگ منطقه به نام های “سلیمان پاشــاخــان ساسانی”، “امان الله خان”، “فتح الله خان”، “عزیز الله خان” که همه ساسانی بودند و همینطور ”عمید همایون”، ” پاشاخان دهزاء” و “میرزا یوسف خان شبان” در آمد.شهر تاریخی یک هزار و ۲۰۰ ساله هفت دغنان در غرب مرکز شهرستان صومعه سرا، نمادی از تمدن و تاریخ کهن کشور و گیلان است.نخستین بار در سال ۱۳۸۲ این شهر تاریخی مورد گمانه زنی قرار گرفت، با آغاز کاوش در محوطه باستانی هفت دغنان، شهری تاریخی که ۴۰۰ سال پیش بر اثر زلزله مدفون شده بود، از زیر خاک بیرون آورده شد. هفت دغنان با وسعتی حدود ۶۰ هکتار به شماره ۹۹۵۲ در فهرست میراث فرهنگی در سال ۱۳۸۲ ثبت شد.اما کاوشهای باستان شناسی وسعت آن را به بیش از ۱۲۰ هکتار رساند که هنوز نیز تعیین حریم این محوطه تاریخی ادامه دارد. شهر هفت دغنان یکی از بزرگترین شهرهای صفوی بوده به گونه ای که می توان گفت طبق متون تاریخی پایتخت ایالت گسکرات از ایالتهای تابع دولت صفوی بوده است.

پیش از این تصور می شد شهر هفت دغنان را زلزله از بین برده است، در متون تاریخی نیز از اتفاقی چون زلزله یاد شده است اما مطالعات بیشتر نشان داد پیش از زلزله، در سال ۱۳۰۸ هجری قمری بیماری “وبا” جان بسیاری از مردم شهر هفت دغنان را می گیرد و  از همان دوران نیز این شهر تاریخی متروک می شود.  باستان شناسان در نزدیکی هفت دغنان با گورستان اسلامی مواجه شده اند که در آن گورهای دسته جمعی به دست آمد که خود نشان از شتاب در تدفین مردگان دارد. باستان شناسان در محل گورستان این شهر با تعداد بی شماری گورهای دسته جمعی مواجه شدند که در هر یک بیش از ۲۰ جسد دفن شده است.هیئت باستان شناسی در ادامه مطالعات خود با باز کردن ترانشه ای به ابعاد ۱۰ در ۱۰ متر مربع با ۱۲ جسد که به شکلی نامنظم دفن شده بودند، مواجه شدند. شواهد گور نشان می دهد که اتفاق هولناکی موجب مرگ بسیاری از اهالی شهر شده است و کسانی که زنده مانده بودند، مردگان را با عجله و بدون در نظر گرفتن آداب تدفین دفن کرده اند.در بقایای استخوانی به دست آمده شکستگی یا خردشدگی استخوانی دیده نمی شود و هیئت باستان شناسی احتمال می دهد این اجساد در اثر وبایی که در سال ۱۳۰۸ هجری قمری و پیش از زلزله گیلان شیوع پیدا کرده، مرده باشند.در نخستین فصل بررسی محوطه باستانی هفت دغنان که با گمانه زنی همراه بوده، بقایای دو پل خشتی، ساختمان های قدیمی، تپه های باستانی و حمامی قدیمی به همراه خندق و برج و بارو، مسیر آبرسانی به داخل شهر، جادههای سنگفرش، انبارهای متعلق به تنبوشه های سفالی و معابر در محدوده ۶۰ هکتاری شهر مدفون هفت دغنان شناسایی شده است.  هدف از آغاز کاوش در شهر هفت دغنان، تعیین حریم این محوطه باستانی و بیرون آوردن بقایای به جای مانده از دوران سکونت شهر بوده است. شواهد باستان شناسی نشان می دهد که این شهر در دوره سکونت خود به صورت دایره ای شکل بوده و مناطق مسکونی، میان دو رودخانه که با دو پل خشتی به هم مربوط می شدند، قرار داشته است.

تجارت بین هفت دغنان و کشورهای ارمنستان، چین، باکو و روسیه برقرار بود

نتایج به دست آمده از گمانه زنی در سال ۸۲ کشف ۱۷ ظرف سفالی و چینی بود که در عمق سه متری و در یک پیت زباله قرار گرفته بودند. به نظر می رسد که ساکنان این شهر پس از ورود ظروف چینی به ایران ظروف سفالی خود را دور انداخته اند. مقایسه میان اشیای به دست آمده از کاوشهای باستان شناسی در هفت دغنان با اشیای تاریخی کشف شده هم دوره در ارمنستان، چین، باکو و روسیه نشان از تجارت میان هفت دغنان با این کشورها دارد.  باستان شناسان در یکی از گمانه های که در مرکز شهر هفت دغنان زده شد با بقایای زیاد دکان و مغازه های آهنگری و سنگ فروشی مواجه شدند و در این محدوده نیز سکه های از دوره صفوی به دست آمد. آنها تصور می کنند محل کشف شده به احتمال قوی  بازار این شهر تاریخی بوده است.باستان شناسان پس از کشف بازار شهر مدفون هفت دغنان متوجه شدند، کف این بازار و مغازه ها سنگ فرش بوده است. در کنار این بازار یک حمام قدیمی کشف شده بود که مشخص شد به بازار تعلق دارد.از آنجائیکه طبق سنت شهرهای اسلامی، بازارها عموما در کنار مساجد بزرگ با امامزاده ها شکل می گرفتند، کاوشگران در جستجوی آن هستند تا بقایای چنین مکانهای متبرکی را نیز کشف کنند. درباره کسب و کار مردم شهر هفت دغنان می توان گفت که طبق متون تاریخی شهر هفت دغنان صادرات ابریشم داشته و از این راه به رونق رسیده است.  همچنین با توجه به آثار به دست آمده از این شهر که شامل آجر، سفال، شیشه، کاشی، استخوان و فلز است باستان شناسان به این نتیجه رسیده اند که شهر تخریب شده، در گذشته دارای ساختمانهای بسیار مجلل و زیبا بوده که در راه توسعه و پیشرفت گام برمی داشته است.درباره میزان تخریب بقایای شهر هفت دغنان می توان گفت که ۴۰ درصد این شهر پیش از انقلاب به دلیل جاده ای که از سوی شرکت شفارود کشیده شده بود تخریب  و ۶۰ در صد باقیمانده آن نیز زیر پوشش جنگلی پنهان مانده است همچنین بخش هایی از این شهر تاریخی بر اثر فعالیت حفاران غیرمجاز تخریب شده است.از آنجائیکه همواره کاوشهای باستان شناسی در استان گیلان در مناطق کوهستانی بوده است، جلگه های این استان کمتر مورد کاوش قرار گرفته و کاوش در شهر هفت دغنان می تواند به بسیاری از سئوالات باستان شناسان درباره دوره اسلامی استان گیلان پاسخ دهد.همچنین شناسایی معماری و شهرسازی هفت دغنان می تواند به باستان شناسان برای کشف شیوه های معماری و شهرسازی دوره ها کمک فراوانی کند.     

شهر هفت دغنان یکی از بزرگترین شهرهای صفوی بود

اما کاوشهای باستان شناسی وسعت آن را به بیش از ۱۲۰ هکتار رساند که هنوز نیز تعیین حریم این محوطه تاریخی ادامه دارد. شهر هفت دغنان یکی از بزرگترین شهرهای صفوی بوده به گونه ای که می توان گفت طبق متون تاریخی پایتخت ایالت گسکرات از ایالتهای تابع دولت صفوی بوده است. پیش از این تصور می شد شهر هفت دغنان را زلزله از بین برده است، در متون تاریخی نیز از اتفاقی چون زلزله یاد شده است اما مطالعات بیشتر نشان داد پیش از زلزله، در سال ۱۳۰۸ هجری قمری بیماری “وبا” جان بسیاری از مردم شهر هفت دغنان را می گیرد و  از همان دوران نیز این شهر تاریخی متروک می شود. باستان شناسان در نزدیکی هفت دغنان با گورستان اسلامی مواجه شده اند که در آن گورهای دسته جمعی به دست آمد که خود نشان از شتاب در تدفین مردگان دارد. باستان شناسان در محل گورستان این شهر با تعداد بی شماری گورهای دسته جمعی مواجه شدند که در هر یک بیش از ۲۰ جسد دفن شده است. هیئت باستان شناسی در ادامه مطالعات خود با باز کردن ترانشه ای به ابعاد ۱۰ در ۱۰ متر مربع با ۱۲ جسد که به شکلی نامنظم دفن شده بودند، مواجه شدند. شواهد گور نشان می دهد که اتفاق هولناکی موجب مرگ بسیاری از اهالی شهر شده است و کسانی که زنده مانده بودند، مردگان را با عجله و بدون در نظر گرفتن آداب تدفین دفن کرده اند. 

در بقایای استخوانی به دست آمده شکستگی یا خردشدگی استخوانی دیده نمی شود و هیئت باستان شناسی احتمال می دهد این اجساد در اثر وبایی که در سال ۱۳۰۸ هجری قمری و پیش از زلزله گیلان شیوع پیدا کرده، مرده باشند. در نخستین فصل بررسی محوطه باستانی هفت دغنان که با گمانه زنی همراه بوده، بقایای دو پل خشتی، ساختمان های قدیمی، تپه های باستانی و حمامی قدیمی به همراه خندق و برج و بارو، مسیر آبرسانی به داخل شهر، جادههای سنگفرش، انبارهای متعلق به تنبوشه های سفالی و معابر در محدوده ۶۰ هکتاری شهر مدفون هفت دغنان شناسایی شده است. هدف از آغاز کاوش در شهر هفت دغنان، تعیین حریم این محوطه باستانی و بیرون آوردن بقایای به جای مانده از دوران سکونت شهر بوده است. شواهد باستان شناسی نشان می دهد که این شهر در دوره سکونت خود به صورت دایره ای شکل بوده و مناطق مسکونی، میان دو رودخانه که با دو پل خشتی به هم مربوط می شدند، قرار داشته است.   ساختمانهای شهر هفت دغنان بسیار زیبا و مجلل بوده است   همچنین با توجه به آثار به دست آمده از این شهر که شامل آجر، سفال، شیشه، کاشی، استخوان و فلز است باستان شناسان به این نتیجه رسیده اند که شهر تخریب شده، در گذشته دارای ساختمانهای بسیار مجلل و زیبا بوده که در راه توسعه و پیشرفت گام برمی داشته است. درباره میزان تخریب بقایای شهر هفت دغنان می توان گفت که ۴۰ درصد این شهر پیش از انقلاب به دلیل جاده ای که از سوی شرکت شفارود کشیده شده بود تخریب  و ۶۰ در صد باقیمانده آن نیز زیر پوشش جنگلی پنهان مانده است همچنین بخش هایی از این شهر تاریخی بر اثر فعالیت حفاران غیرمجاز تخریب شده است. از آنجائیکه همواره کاوشهای باستان شناسی در استان گیلان در مناطق کوهستانی بوده است، جلگه های این استان کمتر مورد کاوش قرار گرفته و کاوش در شهر هفت دغنان می تواند به بسیاری از سئوالات باستان شناسان درباره دوره اسلامی استان گیلان پاسخ دهد. 

همچنین شناسایی معماری و شهرسازی هفت دغنان می تواند به باستان شناسان برای کشف شیوه های معماری و شهرسازی دوره ها کمک فراوانی کند.

منبع : http://www.mardsarma.blogfa.com/ نویسنده نا معلوم

درباره ی مدیر

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کد امنیتی را وارد کنید *