خانه > نقد و بررسی > گذری و نظری بر قصه ها و مثل های تالشی

گذری و نظری بر قصه ها و مثل های تالشی

قصه ها و مثل های تالشیفریدون نوزاد

 یکی از مسایل فرهنگی مورد توجه ، گرد آوری فرهنگ عامه (فولکلور ) است که جامعه پیش رفته جهانی ، سال های پیشین این کار را به انجام رسانیده و به ضرس قاطع می توان گفت پرونده مهمی را گرد آورده و بدون دغدغه خاطر اوراق پدیده آمده را ، پس از بررسی های فراوان و ویرایش کامل و لازم ، فروبسته و به کناری نهاده اند ، ولی ( ما هنوز اندر خم یک کوچه ایم ) ، اگرچه در این باره کارهای ارزشمند زنده یادان علی اکبر دهخدا و صادق هدایت و انجوی شیرازی و چندی پیش گام دیگر فراموش شدنی نیست ، اما با همه احترامی که به اهمیت کارشان می نهیم ، بدون تعارف باید گفت آنی که باید باشد ، ناب و کامل و کافی نیست ، گرچه سرمشق می باشد ، این زنده یادان با مجموعه های فراهم آورده ( امثال و حکم ) و ( نیرنگستان ) نتوانستند کاری بزرگ را سامان بخشند ، بدانسان که اروپائیان سال ها پیش  به انجام رسانیده اند ۰

در آثار اینان ، اختلاط هائی را به تماشا نشسته ایم که مربوط به همهء ایران زمین است یعنی آن ویژگی و جنبه های بومی و قومی و منطقه ای را دیگر ندارد ، تفاخر متعصبانه نیست اگر بگویم ما از خیلی پیشتر ، دست به این کار زده ایم که نمونه هائی چون (کلثوم ننه ) از عصر شاه عباس صفوی برایمان به یادگار بازمانده است ،. بلکه بر آنم آن چه را که خوب می شناختیم … به ارزندگی آن پی نبردیم ، فرهنگ عامه را کاری خرد و حتی بی ارزش شناختیم و ندانستیم این فرهنگ روح قومی و رسوم پراهمیتی از تجلیات بومی است که نباید از بهره گیری آن دمی باز ایستیم  ، از این راه کار بی اعتنائی و فراموشی را تا به جائی رساندیم ، که نه تنها متن فرهنگ ، حتی دوستداران و عاشقان و عاملین به این رسوم و آداب را به ریشخند گرفتیم ۰

اروپائیان با چنین ترفندی مارا از دلبستگی و حفظ باورداشتهای خود با اتهام عقب ماندگی بازداشتند ، در حالی که کار ارزشمندی را برای خود به پایان می بردند و ماهم چون مردمی ذاتا” نوگرا هستیم حالا به هر انگیزه کوشیدیم روش بیگانه را درست انگاشته و با گرایش به شیوه آنها ، چوخای عقب ماندگی ؟ را از دوش بیفکنیم و چنین شد که مدت ها کوشیدیم تا ( فرهنگ عامه ) را در لفافه فراموشی پیچیده و نهان بداریم ، و آنگاه که دانستیم اشتباهی تاسف آور مرتکب شدیم ، نه برای احیاء ، تنها برای نگهداشت دست به کار زدیم ، متوجه آسیب های وارده به آن گشتیم که زدایش آنها هم وقت و دقت زیادی می خواست و می خواهد ، هم تخصص می جوید ۰

جهان امروز با اختراعات و دستاوردهای ارزنده در حمل و نقل و وابستگی های مردم چهار سوی کشورها با هم ، زمان و مکان و معاشرت ها ، دیگر آن دیر جوشی و بیگانگی دیرینه را ندارد (۱)

گویی حکیم ابوالقاسم فردوسی با جامعه شناسی خود باین حقیقت دست یافته بود که می فرماید ….

از ایران و از هند و از تازیان   نژادی پدید آید اندر جهان

نه هند و نه ترک و نه تازی بود ………

نژاد ها آنچنان به هم پیوند خورده اند که من و توئی از میان رفته است ، بنا براین شگفتی نزاید اگر بگوئیم ، پیوندها ، بازیابی اصالت اولیه را با مشکل روبرو گردانید ، در حالی که ما می کوشیم آن نژادگی راستین را باز یابیم و این کاری است بسا سنگین و دیر بدست آمدنی ۰

در کتاب مطلوب و ارزنده ( قصه ها و مثل های تالشی ) پژوهشگر اندیشمند اقای دکتر علی عبدلی چه بسا با اینگونه اختلاط ها روبروئیم چون :

تالشی   اتش آتشی بویندی ، رنگ بگتی

گیلکی   بج بجادینه رنگ اوسانه ، همسایه همسایه دینه فته

ت       آتشش دکشت ، خاکین مزا بکرد

گ       آتشه دو کوشانه خاک ساره مره باز می دره

ت       اسپ مشی بمند

گ       سکه مکسه ما نه

ت       ام پا اپا کرده

گ       اپا او پاکونه

ت       اسپ را واش ، نه اسپی را خاش

گ       خاشه اسپه فوکونه سگه تره واش

ت       اسپ را دده نب عمو دومل اگردی

گ       سگ پر ناشتی ، عاموعامو دوخادی

ت       ای سال شیم به طارم ، هفت سالی گرمی دارم

گ       ای سال بوشوم به طارم ، هف ساله گرمی دارم

 در قصه ها این اختلاط بیشتر دیده می شود. علت آن نیز چنانکه محقق در مقدمه توضیح داده ، وام دهی و وامگیری های فرهنگی بین مردمان مختلف است. معادل افسانه ( شاه ماهی ) را ما می توانیم در بسیاری از داستان های ادبی بیابیم ( مرغ پریشان قصه کاملا مشترکی در ادب بومی است ، البته با کم و زیاد هایی. ( شنگول و منگول ) هم مربوط به تمام مناطق ایران است و البته در داستانهای ( شال ترس ممد ، یاقوت ، چوخای سیاه ، روباه ، اسیابان ، عروس ) و غیره نیز یک نوع پریشیدگی دیده می شود  که البته این نیز می تواند ناشی از روایات مختلف باشد۰

یکی از نکات قابل ذکر این مجموعه ، تکیه بر اقوال اندک سالانی چون فرامرز مسرور ۳۰ ساله ، محبوبه قمری ۳۱ ساله و التفات سنائی دانش آموز ۱۸ ساله است ، در حالی که برای نزدیک تر شدن به زمان و مکان نزدیک تر بوده اند ، یک دانش آموز ۱۸ ساله ، عمق کوشش های محققی کنجکاو را چه درک می کند و چه مسئولیتی برای خویش می شناسد تا ما به قول او اعتماد کنیم ؟. حتی اگر آن دانش آموز قصه را به روایت از سالمندی قابل اعتماد نوشته باشد، باز جای بحث وجود دارد .« مگر اینکه گردآورده های آن اندک سالان به دست اهل فن خبره ای ویرایش و پیرایش شده باشد . زیراکه در اینگونه موارد بسا که آموزگاران به وسیله دانش آموزان و استادان به وسیله دانشجویان خود ، تحقیقی را به سر انجام رسانده اند .»

به هر حال زحمات فوق الطاقه دانشی مرد گرانقدر ، استاد علی عبدلی شایسته ارج و احترام فراوان می باشد ، گرچه شکستگی هایی داشته باشد ، که همین شکستگی ارزد به صد هزار درست . چه اگر از نگهداشت اینها نیز اندکی دیگر چشم به پوشیم،  بسی خجالت که از این حاصل اوقات بریم .

اما برای پیراستن فرهنگ عامه ، شخصا بر آنم ، کار فردی نمی تواند آبی بر آتش جان ها زند ، کار باید گروهی و به صورت احتجاج انجام پذیرد ، آن هم با تکیه به سرمایه کافی و عشق وافی  صاحبان کرامت .

این اثر از سوی انتشارات بلور رشت در سال ۱۳۹۳ منتشر شده است .

Print Friendly, PDF & Email

درباره ی مدیر

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کد امنیتی را وارد کنید *