خانه / هنرو فرهنگ / نوروز در شاندرمن تالش

نوروز در شاندرمن تالش

خَشَ روز و خَشَ عَید و خَشَ سال            مبارَکرون ببو با اَهل و اَطفال

%d9%86%d9%88%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%af%d8%b1-%d8%aa%d8%a7%d9%84%d8%b4سید مومن منفرد:  

نوروز بزرگترین جشن ایرانیان، از نخستین روز بهار همراه با سرسبزی طبیعت و شادی آغاز می گردد.خانواده های زرتشتی سه سینی از سبزه به نماد اندیشه نیک، گفتار نیک ، کردار نیک برخوان (سفره هفت سین) می نهند تا موجب فراوانی در سال نو شود رنگ سبز آن رنگ ملی ایرانیان و نماد امرداد امشاسپند(بی مرگی و جاودانگی) می باشد. سمنو(مایه خمیر) نماد خوبی برای زایش و باروری گیاهان توسط فروهرهاست. سنجد، بو و شکوفه آن سرچشمه دلدادگی است. سماق چاشنی زندگی،سیرو سرکه برای گندزدایی و پاکیزگی می باشد.آب نماد خورداد امشاسپند و سیب سرخ(میوه جا ت) نماد سپندارمزد امشاسپند و سکه نمادی از شهریور امشاسپند می باشد . کتاب اوستا نماد اهورامزدا، آفرینگان(یا شمعدان) نماد اردیبهشت امشاسپندو شیر و تخم مرغ نماد وهمن امشاسپند بوده و علاوه بر اینها آینه، نان، پنیر ، سبزی ، نقل شیرینی و آجیل و جز آن بر خوان می نهند که همگی نمادی از داده های اهورایی می باشد.

زرتشتیان در نخستین بامداد نوروز در کنار چهار چوب پایین در ورودی خانه مقداری آویشن می ریزند که نشان برقراری جشن در آن خانه است. زرتشتیان در نخستین روز سال نو به نیایشگاه محل زندگی خود می روند تا سال نو را با همازوری(همبستگی) با یکدیگر و نیایش به درگاه اهورامزدا آغاز نمایند و سپس مانند هر ایرانی دیگر به دیدار بزرگان فامیل و آشنایان می روند.ایرانیان باستان در روز سیزده فروردین سفره نوروزی را برمی چیدند و سبزه ها را با خود برمی داشتند و به دشت و صحرا می بردند و به آب روان می سپارند و با نیایش به درگاه اهورمزدا آرزوی بارش باران و سالی پراز فراوانی و شادی می نمودند.(خسرویانی ،ص۲،سال۱۳۸۹)

با نگاهی به مطالب فوق که بخشی از باورهای نوروز زرتشتیان می باشد اشتراکات جالبی از جمله در چیدن سفره هفت سین و برگزاری روز سیزده با تالشان مشهود است.

نوروزخوانی در تالش و شاندرمن

به آخرین ماه هرسال ماه نوروز یا نَوروزَه ماnavruza mā گفته می شود.یکی از رسوم تالشان علاوه برخانه تکانی، خرید لباس نو،چهارشنبه سوری وغیره نوروزخوانی یا نَوروزَه خونی navruza xuni می باشد که نوید آمدن بهار و چهچه بلبلان و پوشیدن لباس سبز رنگ درختان وموسیقی آرامش بخش آبشارها وغیره را می دهند.نوروزخوانی از دو بخش تشکیل شده است که یکی متن اصلی آن است که توسط تکخوان اجرا می گردد ودیگری بیت تکراری آن است که در شاندرمن به آن واگیرvāgirوبه شخص تکرار کننده واگیرَه کَرvāgira kar می گویند. همانطور که می دانیم نوروزخوانی نیز مانند دیگر رسوم رایج در تالش درحال فراموشی است اما بعضی از نوروزی خوانان قدیمی نه تنها این رسم دیرینه را فراموش نکرده اند بلکه سالهای سال است که در ترویج آن مجدانه می کوشند بطوری که حداقل دونفر باهمراه داشتن چراغ یا فانوسَ چرا fānusa ĉərā به خانه های یک روستا رفته و آمدن بهار را پیشاپیش تبریک می گویندچراغ در دست آنها نماد و روشنایی بخش زندگی در سال جدید خواهد بود .هدایای صاحبخانه ها به نوروز ی خوانان از گذشته تا حال می تواند شامل مبلغی پول،حلوا،جوراب، تخم مرغ، پشم گوسفند،برنج،پنیروغیره باشد.

نوروز خوانی در شاندرمن دارای آرامش و اصالت ومتون پرمعنایی می باشد که نسبت به دیگر نقاط تالش از سبک ویژه و خاصی برخوردار است و اصیل ترین راویان و خوانندگان آن در شاندرمن دو نفر هستند که سالها این رسم دیرینه را در منطقه شاندرمن حفظ نموده اند و کمتر شاندرمنی است که آنها رانشناسد و کاست یا فیلمی از آنها را در آرشیو خود نداشته باشد.

استاد اقبال عبادزاده

ایشان در دی ماه ۱۳۲۱ در روستای شالکه شاندرمن به دنیا آمد و دارای سواد مکتب خانه ای واز قدیمی ترین نوروزی خوانان تالش بزرگ می باشد. از ۱۲ سالگی تا حال به مداحی و نوروزی خوانی مشغول می باشد.وی بر انواع مختلف نوروزی در تالش مسلط می باشد که می تواند در مدح دوازده امام،امام علی(ع)،امام حسن(ع)،امام حسین(ع)، پیامبران ،ابراهیم خلیل الله،بهاریه و انسان های شاخص زمان خود چون ناصر رفعتی ،حسن رضا بگ قرانی ،حفیظ یگانی وغیره اجرا گردد.خوشبختانه سال پیش در یک مراسم از طرف اداره ارشاد اسلامی شهرستان ماسال از ایشان تقدیرو تشکر به عمل آمد و لوح تقدیر و هدایایی به رسم یادبود به وی تقدیم نمودند. وی معتقد است که اصولاً نوروزخوانی با توجه به نامش باید در روز انجام گیرد ولی در شاندرمن این رسم در شب جا افتاده است.نگارنده سطور فوق بارها کودکانی که به کشکول درویشان مسخره می کنند از بزرگان شنیده است که کشکول آنها را به تمسخر نگیرید زیرا حضرت علی(ع) با کشکول به نوروزی خوانی می رفتند.جالب اینجاست که آقای عبادزاده منشأ نوروزخوانی را از حضرت علی(ع) می دانند(نه نوروز را) و روایتی از آن برایم تعریف کرده اند که به سمع حضور خوانندگان می رسانم:

روایت است که امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در راه برگشت از مدرسه مردی را سوار بر اسبی که یک وجب دهانش باز بود می بینند که به سلام آنها اهمیتی نداد و پس از طی کمی راه به پیرمرد فقیری می رسند و او با خوشرویی به سلام آنها پاسخ داد. امام حسن(ع) به امام حسین(ع) می گوید بهشت جای آن اسب سوار هست وامام حسین(ع) گفت نه برادرم بهشت جای آن پیرمرد فقیر است.بین این دو بزرگوار در این زمینه اختلاف نظر پیش می آیدو پیش پیامبر اکرم (ص) می روند پیامبر(ص) به آنها می فرماید جواب این پرسش را از پدرتان بپرسید. بالاخره پیش حضرت علی(ع) می روند و ماجرا را برای ایشان تعریف می کنند حضرت علی(ع) بی آنکه پاسخی به آنها بدهد گفت مطلبی را می نویسم به بازار بروید و بیاورید و در بازار به آنها یک تبر زین(وسیله ای که در زیر زین اسب می گذارند) و کشکول(وسیله ریختن پول و دیگر چیزها) می دهند و آنها از این کار حضرت متعجب می شوند و به منزل برمی گردند . غروب بود و حضرت علی(ع)با در دست داشتن فانوسی به پیش می رود و امام حسن(ع) و امام حسین(ع) به دنبالش راه می افتند وبه کوچه ای می رسند. امام علی(ع) به امام حسن(ع) می گوید پسرم این کوچه ثروتمندان است بیایید برویم در آنجا نوروزی بخوانیم. پس، از خانه اول تا آخر این خانه هارا نوروزی می خوانند هیچ چیزی به آنها نمی دهند.سپس به کوچه مستضعفین می رسند و نوروزی می خوانند و صاحبخانه فقیر که یک گوساله داشت آن را سربرید وباهم شام خوردند دراین لحظه حضرت علی(ع) ازامام حسن(ع) پرسید پسرم حالا چه کسی به بهشت می رود؟ امام حسن(ع) در پاسخ فرمود:بابا حق با برادرم امام حسین(ع) است.

نظر آقای عبادزاده براین است که طبق این روایت اصولاً باید با تبرزین و کشکول به نوروزی خوانی پرداخت. وی در خاطرات خود تعریف می کند تازه مکتب خانه می رفتم یکسال بود که نوروزی خوانی می کردم که نوروزنامه ابراهیم خلیل الله و امام علی (ع)و امام حسن(ع) وامام حسین(ع) را از یک خلخالی که با پدرم رفیق و آن شب مهمان خانه ما بود گرفتم واین علاقه من را بیشتر نمود.از همراهان خود در نوروزخوانی در سالهای مختلف دایی های خود آقایان غلام رحمانی،محرم رحمانی و سید اَدَشی باقری و درحال حاضر پسر دایی اش گدعلی رحمانی معروف به اَبا را نام می برد.معاش ایشان به سختی واز طریق کشاورزی می گذرد.

استاد گداعلی رحمانی معروف به مَشتَه اَبا

ایشان در سال ۱۳۱۶ در روستای چاله سرای شاندرمن به دنیا آمدند و در حال فعلی درروستای چپه زاد شاندرمن زندگی می کنند و از قدیمی ترین خوانندگان نوروزی در شاندرمن به حساب می آید.وی قبل از اینکه به همراه استاد عبادزاده به برپایی این رسم دیرین بپردازد با پدر بزرگوارشان نوروزخوانی می نمودند ونوروزخوانی را از ایشان فراگرفتند.لازم به ذکر است که با توجه به گفته اهالی منطقه پدرآقای رحمانی بهترین و بزرگترین نوروزی خوان شاندرمن بوده است.وی نیز زندگی خود را ازطریق کشاورزی می گذراند.واقعاً نفس این دو برای همیشه گرم باد تا برای تالشان بخوانند ونوید بهاری خوش،خرم ، سرسبز وزیبا را به آنها بدهند.

نوروزنامه شماره ۱

اَمَه را اِستَه ام شَهری حیکایَت             گِلِی دارَم بوایَم بی نهایت

چَمَه اَربابون کو دارَم شکایَت                مبارکرون ببو با اهل اطفال

خَشَ روز و خَشَ عَید و خَشَ سال         مبارکرون ببو با اهل اطفال

ایلی مایَه آدَن ایلی مساعیدَه               لاکَه سیصد تمَن برج اَمَه آدَن

نصفش ژَیو خبیس ژِنَکون دادَ                مبارکرون ببو با اهل اطفال

خَشَ روز و خَشَ عَید و خَشَ سال          مبارکرون ببو با اهل اطفال

بی برجی بَه مَطَل وَقتِ دوارَه                اُمیدی نِدارَم بیمنَه آوارَه

ژَ پیش فروش کَرَم نِدارَم چارَه                مبارکرون ببو با اهل اطفال

خَشَ روز و خَشَ عَید و خَشَ سال         مبارکرون ببو با اهل اطفال

دونزَه ما کو دریمونَه ب ذیلَّت                 اشتَن ژِن و بَچَه نِدارَم راحَت

بجاری کشت اَمَه بی کَلمَه شادَت         مبارکرون ببو با اهل اطفال

خَشَ روز و خَشَ عَید و خَشَ سال         مبارکرون ببو با اهل اطفال

زَمَت اَمَه کَشَم پول شو خانون دَس       راحت اَوِن کَرن اَمَه مونَم پَس

خدایا ت اشتن چَمَه داد برَس                مبارکرون ببو با اهل اطفال

خَشَ روز و خَشَ عَید و خَشَ سال          مبارکرون ببو با اهل اطفال

پاییز دَرمَه ب کو ب کو صدایَه                 طلَبکارون داورَوَری هَرایَه

ژِنَک غُرغُر کَر ام چ بلایَه                       مبارکرون ببو با اهل اطفال

خَشَ روز و خَشَ عَید و خَشَ سال           مبارکرون ببو با اهل اطفال

خلاصه دا پاییز دَرمَه کرج شَه                چَمَه روح و طاقت جانی کو بَرشَه

ژِنَکون قَر کَردَه مَحضری را شَه               مبارکرون ببو با اهل اطفال

خَشَ روز و خَشَ عَید و خَشَ سال           مبارکرون ببو با اهل اطفال

ای سَرِن دِ سیر بَینَه تازَه پولدار              نِه خدا شناسن نِه دین نِه دیندار

برجی سَلَم کَرن مَن پونزَهَزار                  مبارکرون ببو با اهل اطفال

خَشَ روز و خَشَ عَید و خَشَ سال           مبارکرون ببو با اهل اطفال

کول چارشَنبَه اومَه پلا نِدارَم                  خردَنِن برَمن خَلا نِدارَم

نیم تَنَه یو شَیو کلا نِدارَم                       مبارکرون ببو با اهل اطفال

خَشَ روز و خَشَ عَید و خَشَ سال            مبارکرون ببو با اهل اطفال

عَید مایَه غُرغُر کَرن ژِنَکِن                       لباسِ تازَه خان با عَطرَ صابون

گالیش اَمریکایی گورَوِ نَیلون                  مبارکرون ببو با اهل اطفال

خَشَ روز و خَشَ عَید و خَشَ سال            مبارکرون ببو با اهل اطفال

خدا قَسَم دَیَم دونزَه ایمامی                  هَمیشَه خوش ببَه با شادکامی

مَوینَه تنگدستی هیچ ایّامی                   مبارکرون ببو با اهل اطفال

خَشَ روز و خَشَ عَید و خَشَ سال            مبارکرون ببو با اهل اطفال

اَیا هَمشیرَه اِی خورشیدِ طَلعَت             برای ما بفرست انعام و خلعَت

خداوند بُکُند مادرت رحمَت                    مبارکرون ببو با اهل اطفال

خَشَ روز و خَشَ عَید و خَشَ سال            مبارکرون ببو با اهل اطفال

سَلامَت وا ببو ام صاحیب خونَه                اَمَه اَنعام دوشَه ببَم روونَه

حافیظر وا ببو خلّاق یگانَه                      مبارکرون ببو با اهل اطفال

خَشَ روز و خَشَ عَید و خَشَ سال            مبارکرون ببو با اهل اطفال

سید هاشم نژادی طبع خامَه                ب لفظِ تالشی ام نَوروز نامَه

ترجمه

برای ما حکایت این شهر است / گله و شکایتی داریم و بی نهایت بگوییم

از اربابان (خوانین) شکایت داریم / برشما با اهل و اطفال مبارک باشد

روز خوش و عید خوش و سال خوش / بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

به یکی مایه (پول)و به یکی مساعده(نوعی مناصفه کاری در کشاورزی) می دهند/ یک لاکه(محفظه چوبی مخصوص ریختن برنج) برنج را به ما سیصد تومان می دهند

نصف آن شلتوک و نصف دیگرش نیم دانه و غرغر زدن خانم هاست/برشما با اهل و اطفال مبارک باشد

روز خوش و عید خوش و سال خوش / بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

بدون برنج وقت دوباره(وجین) معطل بودیم/امیدی نداریم آواره شدیم

شلتوک را پیش فروش می کنیم ، چاره نداریم/برشما با اهل و اطفال مبارک باشد

روز خوش و عید خوش و سال خوش / بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

در دوازده ماه به ذلت در حال زندگی هستیم/ من و زن و بچه هایم راحتی نداریم

مزرعه، ما را بدون کلمه شهادت کشت/بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

روز خوش و عید خوش و سال خوش / بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

زحمت را ما می کشیم اما پول به دست خوانین می رود/آنها راحت زندگی می کنند وما به سختی زندگی کرده و در کنار و گوشه ای می مانیم

خدایا تو به داد و فریاد ما برس/برشما با اهل و اطفال مبارک باشد

روز خوش و عید خوش و سال خوش / بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

پاییز آمده و کوه به کوه صدا و داد و فریاد است/ دور و بر طلبکاران نیز داد و بیداد است

زن هم غر غر می زند، این چه بلایی است/برشما با اهل و اطفال مبارک باشد

روز خوش و عید خوش و سال خوش / بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

خلاصه تا پاییز آمده به کرج(محل انبار شلتوک) می رویم/روح و طاقت از تن ما بیرون رفته است

زنان قهر کرده اند به سمت محضر رفته اند/برشما با اهل و اطفال مبارک باشد

روز خوش و عید خوش و سال خوش / بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

بعضی افراد سیر و تازگی پولدار شده اند/نه خدا ،نه دین، نه دیندار را می شناسند

برنج را سَلَم(به عنوان مثال کشاورزی که در اوایل بهار برنج برای خوراک نداشته باشد به او هر چقدر برنج بدهند بعد برداشت محصول دو برابر از او می خواهند) می کنند یعنی یک من(۷کیلو) را به قیمت پانزده هزار می دهند/ برشما با اهل و اطفال مبارک باشد

روز خوش و عید خوش و سال خوش / بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

چهارشنبه سوری آمده است پلو نداریم/بچه ها گریه می کنند لباس و خلعت نداریم

کُت و پیراهن و کلاه نداریم/بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

روز خوش و عید خوش و سال خوش / بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

ماه عید است زنان با دلخوری غرغر می کنند/لباس تازه با عطر و صابون می خواهند

گالیش(پاپوش لاستیکی) آمریکایی و جوراب از جنس نایلون/بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

روز خوش و عید خوش و سال خوش / بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

خداوند را به دوازده امامش قسم می دهیم/همیشه با شادکامی خوش باشید

هیچ ایّامی تنگدستی نبینید/برشما با اهل واطفال مبارک باشد

روز خوش و عید خوش و سال خوش / بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

ای خواهرم ای خورشید طلعت / برای ما انعام وخلعت بفرست

خداوند مادرت را رحمت کند / برشما با اهل و اطفال مبارک باشد

روز خوش و عید خوش و سال خوش / بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

می گوید این صاحبخانه سلامت باشد/به ما انعام داد و روانه شدیم

می گوید نگهدارت خداوند خلاق یگانه باشد /برشما با اهل و اطفال مبارک باشد

روز خوش و عید خوش و سال خوش / بر شما با اهل و اطفال مبارک باشد

خامه طبع سید هاشمی نژاد این است/ که این نوروزنامه را به زبان تالشی سروده است

نوروزنامه فوق توسط مرحوم سید عبدا لاحد هاشمی نژاد کاتب بزرگ وقت شاندرمن سروده شده است که با تلفیق رسوم عید ومشکلات آن دوران ، زندگی سخت و مشقت بار آن موقع رابا زبان شعر به تصویر می کشد جالب تر آن که این سروده به زندگی حال حاضر کشاورزان شباهتهایی نیز دارد. وی در روستای پلنگَ سرای شاندرمن زندگی می کرد و از شاعران نسل پیشین تالش بزرگ می باشد که متأسفانه درهیچ کتاب یا مجله ای معرفی نشده اند.با توجه به شنیده ها ایشان دارای دفاتر شعری می باشند که در دست یکی از نوه هایش در خلخال که فرهنگی هستند موجود می باشد.

ازآقای اقبال عبادزاده به خاطر در اختیار قرار دادن این نوروزنامه کمال تشکر را دارم.

نوروزنامه ۲ در مدح حضرت علی(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین (ع)

ز بسم الله بخوانم من خدا را کریم لم یزل بی مدعا را

به یک مشت خاک آدم ساخته ما را علی بر سر نهاده تاج احمر

عزیزان آمده این عید احمد علی بر سر نهاده تاج احمر

چنین دستم چنین شبیر و شاهور حسن بودو حسین هر دو برادر

رسیدند خدمت زهرای اطهر علی بر سر نهاده تاج احمر

عزیزان آمده این عید احمد علی بر سر نهاده تاج احمر

حسن جانا حسین جانان مادر که فردا می کنم رخت شما زر

برم نزد خیاطان دوزم آخر علی بر سر نهاده تاج احمر

عزیزان آمده این عید احمد علی بر سر نهاده تاج احمر

جناب فاطمه با سینه و ریش دو طفلان وعده داد و کرد تفشیش

نیارم رخت مگر یک لحظه در پیش علی بر سر نهاده تاج احمر

عزیزان آمده این عید احمد علی بر سر نهاده تاج احمر

به آه فاطمه آن شب درآمد رسید از آسمان جبرئیل سرآمد

دو بغچه رخت آورد لاله و زر علی بر سر نهاده تاج احمر

عزیزان آمده این عید احمد علی بر سر نهاده تاج احمر

حسن گفتا که این رخت میل ما نیست نبی گفتا که پس میل شما چیست

حسن گفتا که میلم سبز و آبی است علی بر سر نهاده تاج احمر

عزیزان آمده این عید احمد علی بر سر نهاده تاج احمر

حسین گفتا که میلم سرخ احمر به دشت کربلا افتاده بی سر

بریدن رأس آن مولا ز خنجر علی بر سر نهاده تاج احمر

عزیزان آمده این عید احمد علی بر سر نهاده تاج احمر

گرفت ابری ز تشتی کرده حاضر به دست مصطفی آن جامه شد سبز

یکی شد سبز آبی سرخ احمر علی بر سر نهاده تاج احمر

عزیزان آمده این عید احمد علی بر سر نهاده تاج احمر

الهی حرمت شاه شهیدان بلا از صاحبخانه دور گردان

تو صاحبخانه را محتاج مگردان علی بر سر نهاده تاج احمر

عزیزان آمده این عید احمد علی بر سر نهاده تاج احمر

راوی این نوروزنامه آقای اقبال عبادزاده بودند.

در پایان استاد عبادزاده یک دوبیتی فولکلور تالشی شاندرمن را با مضمون عید به جوانان تالش هدیه نمود که:

تازَه سالَه جَوانِن شادی کَرن قَشَنگَه رَخت اشتَن جانی دَکَرن

دَشت وصحرا بشون گَردش بکَرن دَس بَ دَس، ماچ ماچِِه مبارک با بکَرن

منابع :

۱ـ خسرویانی،پریرخ،سالنمای راستی(زرتشتیان) سال ۱۳۸۹،منتشر شده در سال ۱۳۸۸

۲ـ مصاحبه با آقای اقبال عبادزاده در روز سه شنبه ۱۱/۱۲/۱۳۸۸ روستای شالکه شاندرمن

این مقاله در ماهنامه تالش ضمیمه نوروز این مجله در فروردین ۱۳۸۹ به چاپ رسیده است

Print Friendly, PDF & Email

درباره‌ی مدیر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کد امنیتی را وارد کنید *