خانه > تاریخ و باستان شناسی > نقش تالشان در دولت صفوی

نقش تالشان در دولت صفوی

%d8%b3%d8%a8%d8%ad%d8%a7%d9%86%db%8cسید حبیب سبحانی

اولا : اهمیت تحقیق در تاریخ محلی و قومی به مثابه اهمیت و اعتبار تاریخ کشور می تواند باشد . چرا که تاریخ کشور را مجموعه ای از اقوام مختلف و با زبان و فرهنگ گوناگون ساخته اند . این پیوند نا گسستنی اقوام مختلف نا گفته خود گاهی موجب می شود تا در تحلیل و بررسی حوادث تاریخ کشور ، زاویه نگرش و تحقیق به تاریخ قومی و محلی معطوف گردد .

به طور مثال در مطالعه تاریخ اوایل اسلام مطالعه نقش دیلم و دیلمیان و آل بویه و در دوره صفویه نقش سادات کیایی در لاهیجان ، در بررسی انقلاب مشروطیت مطالعه وقایع آذربایجان ضرورت می یابد. بنا بر این ارتباط  تاریخ  محلی با تاریخ کشور همواره  یک ضرورت اجتناب نا پذیر تلقی می گر د د. هیچ  محققی برای ا رتباط  منطقی و بررسی  دقیق و جامع بی نیاز از مطالعه تاریخ  محلی وقومی نیست.

دوم: شناخت گذشته ی اقوام  اینکه  اجداد مان چه فراز ونشیب هایی را  متحمل گشته اند آگاهی از رنج ها ، خوشی ها ، شکست ها ، پیرو زی ها ی آنان  که هم  چیز را بجا نها دند و در گذشتند. کمترین اثرش این خواهد بود که خود را صاحب ریشه ها یی می دانیم با ارزش  ها ، آداب و سنن  دیرین و این مهم حمیت  درونی مان را بر می انگیزد تا  میراث  گهر بار اجدادمان را به بهای آلایش تن از کف ندهیم.

موقعیت سرزمین تالش

سرزمین تالش از حیث اقلیم وطبیعت بی نظیر و نیز مردم سلحشور ، در ادوار مختلف تاریخ، مکانی مناسب برای جنگ و  گریزها  واختفا  بوده است. این امر سبب شده است  تا وقایع و حوادث متعددی درتاریخ به نام  این منطقه رقم بخورد.متاسفانه در اغلب منابع نقش تا لش وتالشان  بطور مبسوط بیان نشده است . با این حال این مهم در دوره های مختلف قابل انکار نمی باشد. از جمله دوره هایی که نقش تالش وتالشان در آن اساسی بوده  دوره صفوی می باشد.  از شیخ صفی الدین رهبر طریقت صفوی تا  تاسیس حکومت  صفوی توسط  اسماعیل صفوی نهضت صفوی دو قرن طول کشید در این مدت اردبیل  به عنوان  مرکز طریقت تصوف درآمده بود. و زمانی که اسماعیل در لاهیجان بسر می برد . رفت وآمد مریدان و  ییروانش فقط از  طریق سر  زمین تالش ممکن بود.بطوریکه«اغلب محققان اهمیت جغرافیایی اردبیل را نزدیکی وهمجواری آن با منطقه تالش میدانند»۱راجر سیوری در ا ین باره مینویسد:«در حومه  ار د بیل جنگل ها و باتلاق های غیر قابل نفوذ  در نزدیکی ارد بیل  مو جب نجات نهضت صفوی از نابودی شد.»۲بسیار روشن است که راجر سیوری سرزمین تالش را مد نظر داشته است .در   آذر بایجان جنگل های که پناهگاه طبیعی باشد وجود ندارد . نزدیکی وهمجواری واز سویی اختفا رهبران نهضت در لاهیجان ولزوم ارتباط پیروان آنان  منطقه تالش معبر آمد شد هایی بود که دیر زمانی ادامه داشت .

گرایش تالشان به صفویان

    گرایش وهمدستی ساکنان تالش در ابتدا به تصوف وباطنی گری وبعد به نهضت وعاقبت حکومت صفوی به طور تدریجی و درسه طیف اجتماعی صورت گرفت که عبارتند از:

گروه اول:  گرایش صوفیان تالشی

ارتباط طولانی سران نهضت با ساکنان تالش  زمینه های باطنی گرایی آنان را تقویت نموده  و باگرایش آنان به تصوف این تفکرعمق بیشتری یافت .زمانی که سلطان علی برادر اسماعیل صفوی توسط آقویونلو ها به قتل می رسد، متعا قب آن حوادثی را اسکندر بیگ منشی بیان میکند: «آن حضرت چون به نور ولایت شهادت خود را مشاهده  نمود بود صفویان و هواخواهان خود را جمع نمود »اسکندر بیگ ازجمله هواخواهان این جمع را ،خلعت بیگ  ، خاادم بیگ تالش و ددبیگ تالش  نام می برد. وبعد مینویسد:«اعیان صفویه خصوصا حسین بیگ شاملو وخادم بیگ تالش که به خلیفه الخلفا ملقب شد و ابدال بیگ برای حفظ جان اسماعیل با دویست نفر روانه گیلان و بعد لاهیجان شدند.»با این بیان اسکندر بیگ منشی ما شاهد خلیفه الخلفایی خادم بیگ هستیم که در دوره ی صفوی یکی از عناوین عالی مذهبی می با شد .بدون شک رسیدن به مقامات بالای تصوف مستلزم طی نمودن مراحل ومدارج بسیار واز همه مهمتر اعتماد خاندان صفوی ونیز مقبولیت در جامعه بستگی داشت،که خادم بیگ تالش از این شرایط بر خوردار بود.

در هنگامی که شاه اسماعیل صفوی در خردسالی  به رهبری اهل طریقت برگزیده شد.تعدادی از سران قبایل  انجمنی به نام «اهل اختصاص » تشکیل دادند که وظیفه آن حفاظت ونیز مشاوره با اسماعیل بود.یکی از اعضا انجمن  ددبیگ تالش بود، ددبیگ تالش وخادم بیگ تالش از کسانی بودند سلطان علی را پیش از مرگ درک کرده بودند .اما عضو انجمن بودن وراه یافتن  او به هسته  مرکزی حکومت آینده که سیاست نضت صفوی را تعیین می کرد به سادگی وبدون سوابق و سلسله مراتب درجات تصوف ممکن نبود.درزمان پادشاهی اسماعیل  ، ازبکان در خراسان  تهاجم خود را آغاز می کنند، آنان پیروزی ها یی بدست می آورند در نتیجه سپاه صفوی از میدان نبر فرار میکنند. راجر سیوری در این باره مینویسد : « اگر دد بیگ تالش سرکرده  قزلباش ، ویکی از اهل اختصاص که اسماعیل بسیار مدیون آنان بود، نمی بود .مجازات فرماندهان بسیار  شدید بود.»

آیا  دد بیگ تالش وخادم بیگ تالش خود تالشی بودند یا  صرفا پسوند تالشی داشتند؟

  پسوند تالش برای اسامی متعدد تصادفی نبوده است ،بلکه تالش بودن آنان را تایید می کند. در بسیاری از منابع برخی از اشخاص با پسوند تالش در دولت صفو ی نقش ایفا نموده اند ودر عین حال خود تالشی بودند. برای مثال:

۱-     «امیر حمزه تالش در زمان شاه عباس صفوی حاکم  آستارا بود.»

۲-     « سا روخان تالش وی نیز درزمان شاه صفی حاکم آ ستارا بود.

۳-     « امیر خواند تالش که مقام سپسالاری شفت را به عهده داشت.»

گروه دوم : گرایش حکام محلی ، اعیان و امرا

در سرزمین تالش قبل از دوره ی صفویه حکام محلی بطور مستقل حکومت می کردند « به هنگام روی کار آمدن دولت صفوی در گیلان سه حکومت محلی وجود داشت که هر کدام مستقل بودند.»عبارت بودند از :

۱-   در لاهیجان (بی پیش) ۲- در رشت (بی پس ) ۳- در تالش

درهمین رابطه  «میشل مزاوری» از «روزبهان خنجی» نقل می کند:« اولین کسی که علم برتری خاندان صفوی را برافراشت شیخ صفی الدین بود که روزگارش را در اردبیل گذراند . وی مریدانش را ارشاد می نمود،امرای تالش بدو اقتضا والتجا کردند.»آستقلال امرا و حکام محلی و گرایش آنان به دستگاه مذهبی  که در شرف شکل گیری بود ، ودر آینده می توانست قدرت آنان را تهدید نماید، بدون حزم ودور اندیشی نبود. کما اینکه با تاسیس حکومت صفوی حکومت ها یی توانستند به موجودیت خود ادامه دهند که به طریقی با نهضت صفوی ارتباط داشتند.

گروه سوم : گرایش عامه مردم

دردوره ی قبل از  تشکیل دولت صفوی رهبران نهضت همواره  تحت  تعقیب سران آق قویونلوها  بودند . راجر سیوریمی نویسد:«اسماعیل که نیروی خود را برای روبرو شدن با خطر کافی نمی دید در ناحیه تالش در سرحد بین آذربایجان و گیلان عقب نشینی کرد.» در عالم آرای عباسی نیز در این بار آمده است :« بعد از شش سال اقامت اسماعیل در لاهیجان، وی کارکیا میرزا را وداع گفت. اما در آن سال در قر یه ارجوان از ولایت آستارا اقامت نمود.و جماعت تالش متکفل خدمت گشتند و در اول بهار بطرف اردبیل حرکت نمود.» اقامت اسماعیل صفوی درتالش بدون پایگاه مردمی و ارتباط با مردم میسر نبود . یقینا انجمن حافظ وی در این مدت آرامش کافی داشته اند و منطقه را برای اختفا وجنگ وحمایت مردمی و مناسب تشخیص داده بودند، سپاه او در این مدت از حیث تجهیزات ونفرات آمادگی لازم را پیدا کرده بودند تا آنکه در بهار به طرف اردبیل حرکت نمود. نقش وحضور تعیین کننده تالشان در پیشرفت کار وتشکیل دولت صفوی همچنان به قوت خود پا برجا بود .

 منابع و ماخذ :

 ۱- مزاوری. میشل ،پیدایش دولت صفوی ، مترجم یعقوب آزند ،تهران ،گسترده، ۱۳۶۳،ج۱

۲–  منشی ترکمان. ا سکندر بیگ ، عالم ارای عباسی ، تهران، طلوع،۱۳۶۴، ج۲

۳- فومنی .عبدالفتاح  ،تاریخ گیلان ، تهران فروغی ،۱۳۵۳

۴-میر احمدی .مریم ، دین و مذهب در عصر صفوی ،تهران ،امیر کبیر، ۱۳۶۴

۵– سیوری .راجر ،ایران عصر صفوی ،مترجم کامبیز عزیزی ،تهران،امیر کبیر،۱۳۶۶

Print Friendly

درباره ی مدیر

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کد امنیتی را وارد کنید *