خانه / سرزمین تالش / ناپایداری دامنه های غربی کوههای تالش

ناپایداری دامنه های غربی کوههای تالش

ardebilناپایداری دامنه های غربی کوههای تالش و اثرات مورفولوژیکی آن بر دشت انباشته اردبیل

دکتر نادر گلزاد ننه کران / دکتر جمشید جداری عیوضی

 چکیده: دشت اردبیل بعداز دوره ائوسن، توسط گسل ها ( نئور، هیر ، عنبران و… ) به صورت یک چاله فرو افتاده در آمده است و تشکیلات حساس به فرسایش دوران کواترنری روی آنها را پر کرده است. از اویل تا اوسط دوران الیگوسن نیز،ارتفاعات منطقه مرتفع گردیده و دوره بعدی فرسایش آغاز گردیده است. کوهزایی پاسادنین موجب گسل خوردگی،روراندگی ملایم و مرتفع شدن منطقه شده است. وجود کنگلومرا باسیمان سست و قطعات ولکانیکی جنوب اردبیل در پلیوکواترنر نشانه بارندگی های شدید در اوایل کواترنر می باشد. نهشته های جدید کواترنر (هولوسن) توسط آبراهه های ارتفاعات به دشت اردبیل حمل شده اند و این عمل باز هم توسط آبراهه های منطقه انجام می گیرد. پادگانه های رودخانه ای، مخروط واریزه ها و… نشانه ناپایداری دامنه های غربی کوههای تالش و اثرات مورفولوژی آنها بردشت اردبیل باشد.

مقدمه: ناپایداری دامنه ای، فرسایش، پادگانه های آبرفتی، پرشدگی دره ها و مورفولوژی دشت مقدمه در محیط های ناپایدار از جمله دامنه ها، مورفودینامیک از شدت بیشتری برخوردار است . تغییرات توپوگرافی با حمل زیاد مواد سطحی و در نتیجه آن ناپایداری ها زیاد می شود . آبهای جاری با فعالیت خود، رسوبات مختلف را از کوهستانها حمل نموده و در تشکیل و تکوین دشتها نقش اساسی دارند . در این دامنه ها ، مجموعه متنوعی نظیر عوامل مورفودینامیک زلزله، فعالیتهای آتشفشانی، جریانات سطحی و زیر قشری و… ) وعوامل مورفوژنز ( عوامل اقلیمی، دخالتهای انسان و …) بی ثباتی و ناپایداری دامنه ها را تعیین می نمایند . خشکی اقلیم سرزمین ما، لزوم دخیره سازی آب باران و یا آب حاصله از ذوب برفها را طلب می کند که دولت باید با سیاست احداث سد  www.SID.irArchive of SID 52 ناپایداری دامنه های غربی کوههای تالش و اثرات مورفولوژیکی آن بر دشت انباشته اردبیل / گلزاد ننه کران و جداری عیوضی برای مقابله بی آبی اهتمام ورزد . تأثیر مورفولوژیکی ناپایداری دامنه ها بردشت و نحوه تو زیع و وسعت آنها برای استفاده بهینه اقتصادی و جلوگیری از وقوع مخاطرات طبیعی باید مورد توجه قرار گیرد.

باتوجه به ناپایدار بودن دامنه های منطقه، مهار و جلوگیری از شدت یافتن این تغییرات و یافتن علل و عوامل موثر بر آنها، نیازمند مطالعه دقیق است که طبق بررسی ها انجام شده، تاکنون بطور مستقیم بوسیله هیچ محققی بررسی نشده است و تعدادی از محققین بطور گذار و سطحی به این موضوع اشاره کرده اند . مطالعات زمین شناسی ، خاک شناسی، هیدرولوژی و ژئومورفولوژی و ارزیابی قابلیت ها و توانهای محیطی، فراتر از منطقه مورد پژوهش می باشد.

بیان مسئله تحقیق

در دامنه های ناپایدار حرکت مواد سریع می باشد ودرشکل هندسی ناهمواری ها تغییرات شدیدی ایجاد می شود . متلاشی شدن سنگها و تبدیل مواد متصل و غیر متحرک به مواد منفصل و متحرک و قابل حمل، در اثر عوامل مورفوژنژ، مرحله مقدماتی جریان مواد را تشکیل می دهند که شکل خاصی از فرسایش است . شکل دیگر آن حمل مواد و به جاگذاری آن است . جریان مواد در مقیاس زمانی و مکانی به صورت منقطع عمل می نماید و به جاگذاری آن به صورت گسترده، رسوبات حوضه ها، نهشته های دامنه ای، آبرفت های رودخانه ای و … را تشکیل می دهد.

قطعات حاصله از اثر یخ زدگی و تغییرات دما در بخش مستعد و کوهستانی با حرکت در پایین دامنه ها و تحت تأثیر نیروی ثقل موجب حرکات دامنه ای و ایجاد اشکال مختلف می شوند . در این جابجایی، نیروی جریان آب و سیلابها هم شرکت می کنند و نیروهای زمین ساختی با ایجاد شکستگی ها وگ سل های فراوان موجب فرونشینی دست می گردند و تغییرات اقلیمی در تشکیل و تکوین آنها نقش اساسی دارند.

منطقه مورد مطالعه ۳۸ عرض شمالی واقع شده است از ° ۳۸ الی ۳۵ ° ۴۸ طول شرقی و ۱۲ ° ۴۸ تا ۴۱ ° منطقه مورد مطالعه بین ۱۶ لحاظ سیاسی محدود فوق، شهرستان نمین و قسمتی از شهرستان اردبیل را شامل می شود این منطقه از شمال به جمهوری آذربایجان و شهرستان مشکین شهر، از جنوب و غرب به شهرستان اردبیل (رود خانه قره سو) و از شرق به استان گیلان (خط الرأس کوهستانی تالش و با غروداغ) ختم می شود منطقه مورد مطالعه، زیر حوضه هایی از حوضه بزرگ قره سو را در بر می گیرد که ارتفاعات شمالی و شرقی این منطقه را زهکش کرده و به رود خانه قره سو می ریزد.

 اهداف تحقیق

بدیهی است برای دستیابی به اهداف تحقیق، شناخت تحول شکل عوارض در ناحیه مورد بررسی، در درجه اول اهمیت قرار دارد شناخت عوامل موثر برناپایداری دامنه های منطقه و اثرات مورفولوژیک آن بر دشت هدف اصلی این پژوهش می باشد.

هدف دوم، تعیین متغیرهای موثر بر تحول و تعیین روابط بین عوامل مختلف که در اشکال مختلف ژئومورفولوژی و تحول آنها تاثیر دارند، می باشند.

هدف سوم این پژوهش، تعیین تاثیر تحول ناپایداری ها بر عمران ناحیه ای و استفاده بهینه از تواناییهای منطقه است.

با توجه به هدفها کلی، اهداف مرحله ای دیگر به شرح زیر دنبال می شوند:

– شناخت عوارض ژئومورفولوژی در راستای مبانی نظری تحقیق و نمایش عوارض شناخته شده بر روی نقشه – شناخت پارامترهای تاثیر گذار بر ایجاد ناپایداری دامنه ها و تحول آنها.

– بررسی عوامل موثربه خصوص آبهای جاری بر شکل گیری اشکال مورفولوژیکی حاصله در دشت و بررسی  مواد و روش تحقیق در این پژوهش جهت بررسی مبانی نظری و همچنین گردآوری اطلاعات از روش کتابخانه ای استفاده شد و متغیرهای مختلف از نقشه های زمین شناسی، پوشش گیاهی ، خاک و … استخراج گردید.

بعداز شناسایی عوارض در روی عکس های هوایی و نقشه های توپوگرافی، بازدید میدانی برای شناسایی و کنترل پدیده ها مورد استف اده قرار گرفت . برای بررسی مورفومتری رودخانه ای و ناپایداری سطوح ارتفاعی از نمودار آلتیمتری، انتگرال هیستومتری و منحنی سیکل فرسایش کمک گرفته شد تحلیل و بررسی مقاطع تهیه شده از دشت اردبیل و نمونه برداری خاک در بررسی ناپایداری دامنه ها و تکوین و پیدایش دشتها موثر بود.

 -۱مبانی نظری و تئوریکی

تغییرات مهم توپوگرافی، میزان ناپایداری ناحیه ای را مشخص می نماید جابجایی زیاد مواد درشت دانه و ریز دانه ، تغییرات یاد شده را بیشتر می کند . حمل بیشتر مواد در سطح توپوگرافی تغییرات زیادی بوجود می آورد و در اعمال عمران های مهم تنگناهایی بوجود می آید . در این شرایط مورفودینامیک توسعه گیاهان هم با مانعی جدی مواجه می شود . نتایج بی ثباتی در افق خاک نیز به چشم می خورد . عواملی چون تغییرات اقلیمی و شرایط بیوکلیماتیک، فعالیتهای تکتونیکی، خشونت ناهمواری ها و کیفیت دخالت انسان در تشدید مورفودینامیک و بی ثباتی نقش اساسی دارند.

سنگهای کوهستان در مجاورت جو، از طریق مکانیکی (بر اثر تغییرات رطوبت، حرارت و یخبندان و…) وخواه از لحاظ بیولوژیک (با کمک باکتریها، گیاهان، جانور مختلف و … ) و خواه از طریق شیمیایی متلاشی می شود و بر روی دامنه ها آزاد شده و با نیروی ثقل دریای ارتفاعات انباشته می شوند . تجمع روز افزون این مواد بر روی یکدیگر سبب ایجاد توده قابل ملاحظه از مواد تخریبی به نام واریزه می شود و در صورت نبود عامل حمل، حجم آنها زیاد و تمام دامنه ها ازقشر ضخیمی از مواد واریزه ای اصطلاحاً به نام پوشش دامنه ای پوشیده می شود و در گذر زمان با پوشش گیاهی تثبیت می شوند.

با انباشته شدن حجم زیادی از مواد واریزه ای، با توجه به درجه شیب دامنه و بر روی سطح شیبدار، این واریزه ها با توجه به درجه شیب دامنه ، جرم مواد تخریبی، نیروی ثقل، میزان همواری یا ناهم واری سطح دامنه بر روی است سطح می لغزند و پایین می آیند (شمیرانی، ۱۳۵۷ ) علی رغم ظواهر مشهود اشکال ناهمواری ها هرکز بطور کامل تثبیت نمی شوند هر چند که به دلیل کندی ، فعالیت های فرآیند های فرسایش به طول معمول در مشاهده مستقیم مشهود نیست اما اثر برداشت در دام نه های تجمع مواد کم و بیش ضخیم و ممتد در پای دامنه ها ، نمایشگر ( دخالت گذاشته یاحال این عوامل است (محمودی، ۱۳۷۵)

از نظر توپوگرافی در قسمتهای پست ناهمواری ها سطح زمین نظیر دره ها ، دشت ها ، پایکوهها و … مواد رسوبی ته نشین می شوند و اشکال حاصل از رسوبگذاری آبرفتی در سه موقعیت اصلی در مناطق کم عمق آبی، محل ناپیوستگی ها توپوگرافی و دره ها شکل می گیرند . ناپیوستگیهای توپوگرافی و دره ها ممکن است بوسیله حرکات تکتونیکی ایجاد شوند.

 -۲ ویژگی های طبیعی منطقه

-۲-۱ زمین شناسی

منطقه مورد مطالعه با قرار گرفتن در واحد س اختمانی البرز غربی – آذربایجان، به سه زون چین خورده و بالا آمده غرب نمین، زون بالا آمده تالش (رشته کوه های با غروداغ ) و حوضه فرو ریخته دشت اردبیل تقسیم می گردد .

از نظر چینه شناسی، از کهن ترین تا جدید ترین سنگها را می توان در منطقه تشخیص داد تشکیلات بایندر (ماسه سنگ ، شیل سیلتی، ماسه ای با دو لومیتهای میانلایه ) و سازند سلطانیه، مربوط به پرکامبرین زیرین و پرکامبرین بالا هستند(طاقدیس عنبران ) و نشان دهنده حالت پلاتفرمی منطقه در پالئوزوئیک است نخستین جنبش های زمین ساختی در آخر کرتاسه (لارا می د)، رسوبات آلبین – س نومانین با یک کنگومرای پلی ژنیک را بروی آهکهای ژوراسیک بالا ، کرتاسه پایین (نئوکومین) قرار داده است بعد از فعالیت های آتشفشانی دوره ائوسن تا اواخر پلیوسن و کواترنر، با گسترش مجدد دریا در الیگو سن، رسوبگذاری با فعالیتهای آتشفشانی ادامه داشته و رسوبات چین خورده از آب خارج شده اند با گسترش مجدد دریا در الیگوسن، رسوبگذاری توام با فعالیتهای آتشفشانی ادامه داشته و رسوبات از آب خارج شده اند.

کنگلو مرای با سیمان سست و قطعات ولکانیکی با حرکات کوهزایی میوسن بالایی چین می خورند و ارتفاع می یابند جنبش های کوهزایی پادسانین موجب چین خوردگی رسوبات پلیوسن و افزایش ارتفاع منطقه می گردد .

برش ولکانیکی ائوسن

آهک پالئوسن

آهک کرتاسه بالا

کنگلو مرا و ماسه سنگ کرتاسه

آهک ژوراسیک بالا و نئو کومین

تناوب شن و ماسه سنگ ( شمشک )

دلومیت ضخیم لایه چرت دار ( سلطانیه )

شیل و ماسه سنگ ارغوانی با میان لایه دولومیت چرت دار ( بایندر)

۵۶ ناپایداری دامنه های غربی کوههای تالش و اثرات مورفولوژیکی آن بر دشت انباشته اردبیل / نقشه

 -۲-۲ ویژگیهای آب و هوایی

منطقه مورد مطالعه به دلیل عرض جغرافیایی نسبتاً بالا و ارتفاع زیاد ، در فصول گرم روزهای خیلی گرم ندارد در این فصول به دلیل استقرار سیستم بر فشار جنب حاره ای بارندگی های زیادی صورت نمی گیرد .

میانگین ماکزیمم درجه حرارت سالانه برای سه دستگاه اردبیل (هواشناس ی)، نمین (وزارت نیرو ) و سامیان ۱۶ سانتیگراد و میانگین مینیمم درجه حرارت سالیانه برای سه ایستگاه ذکر / ۱۴ و ۸ /۴ ،۱۵/ (وزارت نیر و) به ترتیب ۴ ۲۴/ ۲۳ و ۹ /۹ ، ۲۲/ ۰- است . دماهای ماکزیمم مطلق سالیانه برای همان ایستگاه ها ۹ / ۳ و ۸ /۳ ، /۱/ شده به ترتیب ۳  ۶- درجه سانتی گراد می با شد. تعداد روزهای یخبندان / ۲- و ۴ /۸ ، -۴/ درجه سانتیگراد و دماهای مینیمم مطلق ۹ برای ایستگاه اردبیل ۱۳۱ روز می باشد.

 -۲-۳ خاک

خاک پدیده طبیعی مرکب از مواد آلی و معدنی در سطح زمین است و تکوین آن ،حاصل ترکیب و تلفیق فرآیندهای ژئومورفولوژی و پدولوژی می باشد (رامشت، ۱۳۷۲ )، جنس و ساختمان خاک از لحاظ درشتی خاکدانه ها ، در تثبیت خاک و ممانعت از فرسایش موثری می باشد از لحاظ شیمیایی نیز ؛ هر چقدر خاک غنی تر از . ( هوموس و رستنیها باشد بیشتر حفظ می شود (ضیایی، ۱۳۸۰

۱ ) ، خاک منطقه شامل تیپ هایی با واحد های اراضی : ۲۵۰/ طبق نقشه مطالعات ارزیابی و قابلیت اراضی )۰۰۰

مختلف از کوههای مرتفع با قلل تیز و کشیده از سنگهای آهکی با شیب ۴۰ تا ۱۰۰ در تا دشتهای رودخانه ای با ۰ تا ۳ درصد تشکیل شده است در فاصله این شیبها خاکهای متعدد دیگری مشاهده می شود .

 -۲-۴ پوشش گیاهی

منطقه از نظر شرایط محیطی برای پرورش فلور بسیار غنی است و از تنوع زیستی قابل ملاحظه ای برخوردار می باشد تقریباً تمام سطح منطقه، رویشگاه گونه های متعددی از جمله گندمیان اعم از یکساله و چند ساله می باشد و با تغییر ارتفاع، ترکیب آنها نیز تغییر می یابد در ارتفاعات منطقه در مرز استان اردبیل با جمهوری آذربایجان، جنگل های انبوه مشاهده می شود . مراتع کوهستانها در دامنه کوهستانی بخصوص در دامنه ها پرشیب وجود دارد و بقیه زمینها به کشاورزی اختصاص می یابد در