خانه / مردم شناسی / مساکن موقت در تالش

مساکن موقت در تالش

بررسی مردم شناختی مساکن موقت مریان و روستاهای مجاور آن / نمونه موردی پوری

پوری تالشسلیم سلیمی موید

 چکیده: در این مقاله به فنون و روش های احداث مسکن موقت موسوم به پوری در کوهپایه تالش مرکزی یعنی حاشیه کرگانرود جنوبی پرداخته شده است. در کنار آن موضوعات تاثیر گذار در احداث پوری برای درک بهتر به ارتباط فضاها با جنس، مراتب اجتماعی افراد و زمان استفاده از فضاها نیز مورد کنکاش قرار گرفته و در بخشی از نوشتار به تقسیم بندی فضای داخلی پوری به همراه با جانمایی فضاها اشاره شده تا معلوم گردد هر کدام از فضاها مربوط به کدام شیئی یا فرآورده می باشد. علاوه برآن برای درک بهتر و روشن تر شدن موضوع مورد بحث به مساکن مشابه پوری نیز اشاره شده اند. در واقع با توصیف و تحلیل وضعیت مساکن موقت موجود در ییلاقات تالش از طریق ارائه نتایج ارزیابی انسانشناسانه انجام شده در روستاهای ترک و تالش زبان منطقه بوده است. در مجموع نزدیک به سی نقطه روستایی و ییلاقی مورد بررسی و مطالعه شد و به این منظور میانگین در هر نقطه با دو الی پنج نفر مصاحبه گردید. در هریک از نقاط با استفاده از فن مشاهده دقیق، ثبت وضعیت و شرایط مرتبط با مساکن موقت مورد ارزیابی قرارگرفته.

مهمتر آنکه درکنار پژوهش کیفی، پیمایشی کمی با استفاده از مشارکت مستقیم و نمونه گیری از افراد مطلع و معتمد محلی به همراه پرسش های از پیش تدوین شده و هدف دار به سر انجام رسید. به نظر ترکیبی از روش پیمایشی و مردم نگاری دقیق می تواند چشم اندازهای جدیدی را در زندگی جوامع پیچیده برای ما فراهم کند(کوتاک، پائیز ۱۳۸۴: ۱۲۲). هدف اصلی از این بررسی ها مطالعات مردم شناسی با بهره گیری از دانش عامه یافتن علل و عوامل گوناگونی است که در فقدان اسناد و مدارک مربوط به معماری و مسکن موقت موثر بوده اند. این پژوهش در روستای مریان و روستاهای پیرامون آن در کوهپایه تالش مرکزی انجام گرفته است. اگرچه امروزه آثاری از معماری پوری در سایتهای فعلی باستان شناسی در حوزه تالش مرکزی نشانی یافت نمی شود، ولی مطمئن هستیم با تلاش و دقت بیشتر می توان شواهدی از وجود مساکن موقت همانند پوری و نظایر آن را پیدا کرد.

این پژوهش همراه با حضور در میدان تحقیق و بهره گیری از مشارکت و پرشس از افراد مطلع ومعتمد محلی در سی نقطه مسکونی ثابت و موقت ازجمله مریان و روستاهای پیرامون آن در کوهپایه تالش مرکزی انجام گرفته است. با در نظر گرفتن شرایط اقلیمی، جغرافیایی، معیشتی و آب و هوایی منطقه بر ما روشن است که مسکن ساکنان اولیه این نقاط از نوع «پوری» بوده است. مواد و مصالح بکار رفته در آنها مانند؛ چوب، شاخه و برگ درختان محلی به دلیل طبیعی بودن به مرور زمان از بین رفته و همین امر باعث شده امروزه آثار ملموسی از این نوع مساکن در دست نداشته باشیم. همین قدمت و طولانی بودن استفاده ساکنان محلی از پوری باعث گردیده تا مردم برای هر نوع بهره برداری از پوری شکل و ساختار آن را تغییر داده و بنابر نیاز روزمره کارکرد، کاربرد، ساختار و شکل پوری را تغییر داده و مسکن جدیدی را با نام متناسب با کارکرد به وجود آوردند. این مساکن موقت با عناوینی مانند: کومه، تخته پوری، ورل، آووله، آلاجق، گوچ، قزیل و صومعه نامیده می شوند.

مقدمه : در این پژوهش منطقه جنگلی و کوهستانی تالش با مرکزیت روستای مریان و ییلاقات پیرامون آن مدنظر بوده است. یعنی نوار باریکی که از مرز بین گیلان و اردبیل شروع و تا نزدیکی شهر هشتپر ادامه می یابد، مدنظر نگارنده بوده است. در این پژوهش بیش از همه مساکن موقت و ییلاقی مورد توجه بوده که عموماً با مواد و مصالح با عمر کوتاه و تنها برای استفاده در ایام معینی از سال ساخته و مورد استفاده قرار می گیرد. این پژوهش به صورت میدانی و با حضور در محل تحقیق به همراه پرسش از دانایان و دست اندرکان محلی مبحث معماری و سازندگان آن بوده است. پژوهش اولیه در دهه ۷۰ انجام و اطلاعات در چندین فصل گردآوری شده است.

در این پژوهش به دو گروه از روستاها و مراکز ییلاقی مراجعه گردید. گروه اول روستاهایی بودند که سکونت در آنها دائمی بوده و خانه ها با مواد و مصالح مقاوم ساخته شده اند. گروه دوم روستاهای ییلاقی بودند که به مساکن آنها به صورت موقت احداث و مقاومت زیادی در برابر سرما و یخ بندان از خود نداشتند. بنابراین در ماههای گرم سال دارای جمعیت بوده و این خانه ها با نام مساکن موقت ذکر نام شده که سرآمد آنها گونه ای به نام «پوری» (puri) است. به دلیل پیشینه و ساختار بومی پوری در بین مساکن موقت سعی شده برای تشریح و توصیف آن وقت و زمان بیشتری صرف شود. به نظر مساکن اولیه در حوزه تالش پوری بوده، که به مرور زمان دچار اندک تغییراتی شده ولی مواد و مصالح آن هنوز از ترکه های درخت بلوط و گیلاس وحشی، پوست درختان جنگلی و شاخه و برگ درختان محلی تهیه می شود. در تپه سیلک کاشان یکی از قدیمی ترین محل های مسکونی ایران کهن، برخی از مهم ترین مساکن متعلق به هزاره پنجم پیش از میلاد کشف شده اند. این مساکن نسبتاً اولیه، شامل خانه های چوبی کوچکی هستند که از شاخه های درختان ساخته شده اند. (کاتب، ۱۳۸۵: ۳۳۰) امروزه در آثار پیش از تاریخ مریان نشان یا نشانه هایی از مساکن موقت دیده نمی شود. زیرا مواد و مصالح آنها به مرور دچار پوسیدگی شده و از بین رفته اند. تنها در حفاری گورهای محوطه پیش از تاریخ مریان در سال ۱۳۷۸ اجاقی بدست آمد که بسیار شبیه به اجاق های احداثی در داخل پوری است.

 ۱- نگاهی اجمالی به منطقه

تالش یا توالش یا تارش واژه اوستایی«تاوارش»(tvâreš) را تداعی می کند که واژه مصدری به معنی آفریدن به پیکر هستی در آوردن است. واژه آریایی «توارش» یا به حذف «واو» خفیف «تارش= تالش» حکایت از وجود نامگذارانی می کند که به یقین آریایی بوده اند(سرتیپ پور، ۱۳۷۲: ۱۳۴و ۱۳۵). در متون دیگر نیزبه این موضوع به کرات اشاره شده است(غدیری کفترودی، زمستان۱۳۷۸: ۴۰). روستاهای کوچک و بزرگ در جنوب شهر هشتپر همانند دانه های تسبیح پاره شده یا ستاره هایی پراکنده شده و شهر را در بین خود فرا گرفته اند. تالش مرکزی ناحیه کوهستانی و پرآب با دره ها و پوشش گیاهی مناسب است که در دیواره عظیم و مرتفع ارتفاعات البرز قرار گرفته اند و از ارتفاعات اصلی آن می توان به «تیلار»(tilâr) و «کلاهونی»(kolâhouni) همراه با افسانه ها و قصه های فراوان در بین عامه مردم اشاره کرد. روستای مریان از توابع بخش مرکزی شهرستان تالش بوده و در ۳۷ کیلومتری شمال غربی هشتپر قرار دارد. مریان از نظر موقعیت جغرافیایی از شمال به روستای ناوان، از شرق به روستای سینه هونی، از جنوب به رودخانه، دره ای عظیم و اراضی جنگلی و از غرب به روستای آق اولر محدود می‏‌شود. اهالی مریان در اصل تالش هستند، ولی با توجه به مراودات و ازدواج با ترک ها به زبان ترکی هم آشنایی کامل دارند. انواع درختان محلی و جنگلی در این منطقه به وفور دیده می شوند. اقتصاد مریان بر پایه فعالیت‏‌های زراعی، باغداری، دامداری و اندک صنایع دستی است.

۲- وجه تسمیه نقاط

نام هر یک از روستاها و نقاط ییلاقی به نوعی با مسکن بومی ارتباط دارند. بسیاری الهام گرفته از معماری یا شکل بناهای موجود در آن روستا است. برای مثال مریان مرکب از واژه «مر» به معنی جایگاه و مکان استقرار و «یان» به معنی کنار و حاشیه است. اهالی بر این باورند که درکنار جاده فعلی«مریان» به سمت ییلاق، خانه ای موقت وجود داشته به مرور چند خانه دیگر در کنار آن احداث شد و در نهایت تبدیل به روستای فعلی«مریان» گردید. برخی بر این باورند که واژه مریان از دو بخش «مر» و «یان» تشکیل شده که جزم «ر» آن به معنای آبادی و «یان» حالت توصیفی صفت به معنای بزرگ و کلان را دارد. درباره روستای آق اولر[۱] نیز به باور اهالی قبلاً اسم آن «نوادی» (noadi) بوده است. وقتی به مالکیت یکی از متمولین منطقه در می آید به دستور او نمای تمام خانه ها را سفید کرده نام آنجا را آق اولر گذاشتند. تعدد پوری هایی با دیوارهای تخته ای در روستای«تخته پوری»باعث شده نام آنجا را تخته پوری بگذارند. نام روستای کاروانسرا نیز از نام محل اطراق کاروانیان که در یکصدسال قبل در این محل وجود داشته، گرفته شده است. ناوان در گویش محلی «نواون» (noön) تلفظ و معنی آرد تازه می دهد. به روایتی در این روستا آسیابی بوده که آرد بسیار مرغوبی داشته است. نام روستای حسن دیرمانی نیز برگرفته از نام آسیابی بوده که متعلق به حسن بوده است.

۳- عوامل موثر بر سکونت در مریان و روستاهای مجاور آن:

آنچه معماری هر منطقه را تحت تاثیر قرار می دهد، تنها شرایط اقلیمی نیست، بلکه آداب و رسوم، باورها و اعتقادات خاص هر منطقه نیز تاثیر بسیاری دارند.(اخگری، ۱۳۸۴: ۸۵ و ۸۶) مریان و روستاهای مجاور آن علاوه بر موارد فوق عواملی چون: آب و هوا، پوشش گیاهی و جانوری، خویشاوندی و نسبت های فامیلی، هویت محلی و منطقه ای، تعلق خاطر به هم محله ای، کوچ و کوچ نشینی و تغییرمکان، پراکندگی انسانی و نوسان جمعیتی، شغل ساکنان، مالکیت زمین و مرتع در آن تاثیر گذار هستند.  

۳-۱- آب و هوا

این حوزه دارای دو بخش جلگه ای و کوهستانی است. در ارتفاعات زمستان‏ سرد و تابستان‏‌ معتدل است. روستاهای «کسمه جان» (kasma jân)، «ماشین خانه»(mâšin xâna)، «زنبوره چول» (zanboura čol) و «شیله وشت»(ila weštš) به دلیل نزدیکی به جلگه در زمستان هوای معتدلی دارند. ولی در تابستان و بخشی از فصل بهار هوای آن گرم و مرطوبت است. در ییلاقاتی مانند؛ «مریان» (maryân)، «دیزگاه»(dizgâh)، «تخته پوری» (taxta puori)، «صله یوردی»(sala yuordi)، «طول سر»(tuola sar)، «دران»(derân)، «چم چم» (am čamč)، «گل جعفر»(gole jafar) و «کره پیشت»(kera pišt) زمستانها سرد و طاقت فرساست. ولی در تابستان از هوای خنک و مطبوعی برخوردارند.

۳-۲- پوشش گیاهی و جانوری

ابرهایی که از دریای مازندران به سمت ارتفاعات می آیند، در سینه کش ارتفاعات منطقه گرفتار شده و مجبور به بارش می شوند. تداوم بارش ها باعث سرسبزی مراتع شده و بهشتی برای دامداران می شود. پوشش گیاهی منطقه شامل؛ چمنزار، پونه، شوید،«اسپی پوزه» (espiya poaza)، «گیل دیک»(gildik)، «بادباد»(bâdbâd)، «دامارجه»(dâmârja)، قارچ­کوهی، گل پر، گل­گاوزبان، «مرزه» (marza) و… است. انبوهی از درختان جنگلی در مناطق جلگه به چشم می خورد درحالیکه با رفتن به ارتفاعات از تعداد آنها کم و تُنک شده و نهایتاً در مناطق هم مرز با خلخال تعداد آنها به مقدار زیادی کم می شود. تفاو