خانه > مشاهیر تالش > محمدباقر خان گشت روخانی

محمدباقر خان گشت روخانی

%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af%d8%a8%d8%a7%d9%82%d8%b1-%d8%ae%d8%a7%d9%86کیوان پندی

از جمله خاندان های قدیمی ای که از سده های پیشین ،به ویژه از دوره صفویه تا پایان دوره پهلوی در یک برهه زمانی در رأس هرم قدرت منطقه ای قرارداشتند ،یکی هم خاندان« اِتِل خان» یا همان «اتورخان» است که از میان آنها شخصیت های برجسته ی نظامی ،علمی،فرهنگی وادبی ظهور کرده اند.شماری از ایشان در توسعه قدرت و ثروت خویش کوشیدند وبرخی هم در دوره های مختلف ، به ویژه دوره قاجار بازیگر اصلی میدان قدرت در منطقه وحتی کشور بودند

ودر عرصه سیاست و کشور داری نیز فعالیت داشتند ،تا آنکه در دوره ی پهلوی دوم در حاشیه قرار گرفته وسرانجام از این دایره خارج شدند . واما از جمله رجال برجسته ی این خاندان که در عرصه ی نظامی وارد شد وصاحب مقام ومنصب در کشور نیز بود ، محمد باقرخان گشت رودخانی فومنی است که در ذیل بااو آشنا می شوید .

محمد باقر خان گشت رودخانی فومنی پسر امیر تومان محمد خان نوه فتح علی خان بیگلر بیگی و نتیجه امیر هدایت الله خان فومنی (اتور خان رشتی )است که به سال ۱۲۵۵ ﻫ.ق از یک خانواده تالش الاصل تولد یافت.پدرش محمد خان (متوفی دهه سال۱۲۸۰ ﻫ.ق) از نظامیان برجسته ی عصرخود بود و در کشورمقام ومنصب امیر تومانی (از درجات نظامی قدیم) داشت وپدربزرگش فتح علی خان (متوفی ۱۲۲۵ ﻫ.ق)نیز از رجال دوره فتح علی شاه قاجار به شمار می رفت که سالها در خدمت عباس میرزا نایب السلطنه بود.وی به همراه برادرش حسن علی خان فومنی (مقتول ۱۲۱۵ ﻫ.ق)بعد از قتل پدرشان در سال ۱۲۰۱ ﻫ.ق به دربار قاجار رفتند وسالها در تهران به سر بردند،تا آنکه بعد از قتل آغامحمد خان قاجار و روی کار آمدن فتح علی شاه وارد سیاست شدند وبه حکومت منطقه ی فومن وحتی بعدها کل گیلان رسیدند .جد اعلای محمدباقرخان نیز همانطور که پیش از این بارها از وی یاد نموده ایم از حاکمان مقتدر اواخر دوره زندیه واوایل دوره قاجار بود که سرانجام در ربیع الاول سال۱۲۰۱ ﻫ.ق در میان  پشته انزلی کشته شد وبا قتل وی شعله استقلال خواهی در گیلان برای همیشه خاموش گردید.آنطور که نوشته اندهدایت خان در حال فراربه سوی بادکوبه (باکوی فعلی) یا لنکران آذربایجان بود که به تیرتفنگ یکی از افراد کشته شد سربریده وی به طمع جایزه نزد آغا محمدخان  قاجار فرستاده شد.در رابطه با وی آورده اند که مردی مهربان، گشاده دست و صاحب ثروت بسیاری در گیلان و حتی در اطراف رودخانه و لگای روسیه بود و چون اراضی حوزه شرب ولگا « اِتِل » خوانده می شد. به همین خاطر  به «اِتِل خان» یا « اتورخان » نیز معروف شده بود. جالب آنکه  از زندگانی و مرگ این امیر مقتدر دو ضرب المثل در ادبیات عامه ایران در همان زمان پدید آمد. که اینک با اندکی  تغییر مورد استفاده قرار می گیرد.نخست آنکه به کسی  که به اجدادو اصالت خانوادگی خود افتخار کرده و ثروت خود را به رخ دیگران بکشاند می گویند:«انگار نوه اتورخان رشتی است» دوم همانطوری که گفته شد وقتی سر هدایت خان را جدا کردند. برای بردن آن به دریار قاجار به قدری عجله به خرج دادند. که بعدها هر کسی که در کاری عجله فراوان داشته باشد میگویند:«مگه سراتورخان رشتی را آورده ای؟» یا«مگر سر آورده ای».به هر حال این خاندان چنانکه دانسته شد در اصل گشت رودخانی (کمال محله)بودند که در گیلان به فومنی معروف بودند. ایشان بخشی از سال را در روستای گشت نیزاقامت داشتند و به روایتی نیز از نسل خاندان حکومتگر اسحاقوند (اسحاقیه)دردوره صفویه می باشند.بازماندگان این خاندان در اوایل دوره رضا خانی که داشتن  نام خانوادگی اجباری گردید هرکدام شناسنامه ای با نام خانوادگی مختلف گرفتند که امروزه بازماندگان ایشان با نام خانوادگی :فومنی ،هدایتی ، هدایت زاده ،سرتیپ پور، ابتهاج ، گیلانشاه ، رضا (پُرفسور فضل الله رضا)،انصاری فومنی، امیر حشمتی ،محمودی بیات ،شیر دل پور، خانحاکمی ، وشمگیر، دیباج و بهبهانی (شاعره سیمین بهبهانی) و… شناخته می شوند.

واما در خصوص زندگانی محمد باقر خان باید افزود که ؛ وی در سال ۱۲۵۵ﻫ.ق پا به عرصه وجود نهاد و پس از طی مراحل تحصیلات ابتدایی و متوسطه ،تحصیلات عالیه خود را در مدرسه دارالفنون تهران به پایان برد و در نهایت با درجه سرهنگی فارغ التحصیل شد. نامبرده خدمات نظامی خود را از سال ۱۲۶۸ ﻫ.ق به عنوان فرمانده افواج (گروه) ششم تبریز شروع کرد و چندی بعد در سال ۱۲۷۴ماموریت یافت تا به خراسان رفته و اوضاع آشفته آن دیار را سرو سامان دهد.سه سال بعد از این با حکم ماموریت عازم فارس شد ودر سال ۱۲۷۸با درجه سر تیپی مامور خدمت در دارالسلطنه قزوین گردید.در سال ۱۲۸۸ به خاطر لیاقت و کاردانی از طرف ناصرالدین شاه قاجار ملقب به  « شجاع السلطنه» شد. در ربیع اول ۱۲۹۰ﻫ.ق (اردیبهشت ۱۲۵۲ﻫ.ش)که شاه مزبور برای اولین بار از راه رشت – بندر پیر بازار- بندر انزلی  راهی اروپا بود ،محمد باقر خان در این سفر جزو ملتزمین رکاب شاه و دارای عنوان آجودان شاهنشاهی بود. در سال ۱۲۹۴در زمان صدراعظمی میرزا حسین خان سپه سالار قزوینی مراقبت و سرکردگی و رسیدگی به اماکن سلطنتی کشور به او سپرده شد و یک سال بعد نیز به درجه سرتیپ اولی ارتقای مقام یافت. در سال ۱۳۰۳ بار دیگر مورد اکرام قرار گرفت و به دریافت لقب «سرداراکرم» مفتخر شد که این لقب برای اولین بار در ایران از طرف شاه به یکی از افراد با لیاقت و مورد لطف او اعطا می گردید. محمد باقر خان بعداز قتل ناصرالدین شاه در سال ۱۳۱۳ ﻫ.ق در کنار میرزا علی اصغر خان اتابک اعظم (امین السلطان)تا قبل از روی کار آمدن مظفرالدین شاه ،مملکت را به شایستگی اداره کرد و در حقیقت شخص اول نظام به حساب می آمد.وی در صفر سال ۱۳۱۴ به لقب سردار کل (وزیر جنگ)مفتخر شد وریاست کل قشون وزارت جنگ را بر عهده گرفت. در سال  ۱۳۱۹به پیشنهاد محمد علی میرزا ولیعهد که در آذربایجان (تبریز)حکمرانی می کرد،مامور خدمت در آنجا گردید ودر همان جا هم به لقب امیر نظام مفتخر و تا سال ۱۳۲۳ﻫ.ق که زمزمه مشروطه خواهی در ایران شنیده شد پیشکار آذربایجان بود. وی سرانجام درسال۱۳۲۶ﻫ.ق (۱۲۸۷ﻫ.ش) در گذشت ودر مقبره خانوادگی پدر خانمش اتابک اعظم در قم به خاک سپرده شد.

محمدباقرخان در دوران زندگی خود سه همسر اختیار کرد که همسر اول و دوم او از دختران میرزا محمد خان مجد الملک سینکی (پدرمیرزا علی خان امین الدوله و پدر بزرگ محسن خان )- عمه های دکتر علی امینی مجدی (نخست وزیر سابق ایران)و خاله های احمد قوام السلطنه و میرزا حسن خان وثوق الدوله –بودند. همسر سوم او نیز دختر میرزا علی اصغر خان امیر السلطان( صدراعظم دوره مشروطه)بودکه در مجموع از ایشان فرزند و فرزند زادگانی به وجود آمد که برخی از معروف ترین آنان عبارتند از : امیر حسین خان سردار شجاع ،غلامحسین خان بیات ماکو،توران امیر سلیمانی(از همسران رضا شاه ،مادر شاهپورغلامرضا )،امیر حسین خان شجاع السلطنه ،کیومرث وشمگیر ،فاطمه بیات(همسر سر تیپ افشار طوس)، دکتر باقر بیات( نماینده سابق  ایران در فائو)و…

 منبع:

۱-خاندان حکومتگر ایران،دکتر باقر عاملی .  ۲-سرزمین و مردم فومنات، تالیف نگارنده،چاپ دوم،با اندکی تغییر واضافات.

Print Friendly, PDF & Email

درباره ی مدیر

یک دیدگاه

  1. Slm
    doktor khaste nabashid.
    Age miishe Ye matlab dar mored khandane “shaban”shaft kar konid,shenidm ajdade Doktor shaban Lankarani bode and.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کد امنیتی را وارد کنید *