خانه / تاریخ و باستان شناسی / قلعه رودخان ؛بنایی شگفت انگیز

قلعه رودخان ؛بنایی شگفت انگیز

قله روخونموقعیت جغرافیایی و نحوه دسترسی :

این قلعه کوهستانی که در تاریخ ۳۰/۵/۱۳۵۴ به شماره ۱۵۴۶ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. در فاصله ی ۲۳ کیلومتری جنوب غربی شهر فومن، در بخش مرکزی و دهستان گوراب پس قرار دارد. این بنا در ۴۹ درجه و ۱۴ دقیقه و ۱۹ ثانیه طول شرقی و ۳۷ درجه و ۰۳ دقیقه و ۵۱ ثانیه عرض شمالی واقع شده است.

قلعه در ارتفاعی حدود ۶۸۷ تا ۷۷۸ متر از سطح دریاهای آزاد و بر روی میان آبی که ادامه ارتفاعات پشت کوه تالش و ماسوله داغ بوده و معروف به قلعه ژیه می باشد، قرار گرفته است. در سمت راست قلعه، رودخانه قلعه رودخان جریان دارد.

نحوه ی دسترسی به قلعه از طریق شهر فومن و پس از گذشتن از روستاهای ” گشت، کرد محله، گشت رودخان، سیاه کش، گوراب پس، ملسکام، سعیدآباد (سید آباد)” و رسیدن به روستای قلعه رودخان است که پس از عبور از حیدرآلات و طی سه کیلومتر جاده خاکی به روستای قلعه دنه (قلعه دهنه) رسیده، سپس وارد اراضی پارک جنگلی قلعه رودخان شده و بایستی مسیر ۵/۱ کیلومتری صعود تا محل قلعه را از طریق پله های احداث شده طی نمود.

 پیشینه تاریخی:

در سال های ۱۳۷۷ و قبل از آغاز فعالیت های باستان شناسی، جهت سال یابی زمان ساخت اولیه قلعه، از ملات آن چند نمونه آزمایش به عمل آمد که نتیجه آزمایشات قدمت سر در ورودی اصلی به بین ۵۰۰ تا ۵۸۰ سال و قدمت سازه شماره یک در بخش شرقی بین ۳۲۰ تا ۳۸۰ سال تخمین زده شد. براساس آزمایش های انجام شده می توان چنین اظهار نمود که قلعه رودخان در دوره های مختلف مورد بازسای، مرمت و استفاده قرار گرفته، چنان چه پلان داخلی بعضی از برج ها به دلیل مرمت های انجام شده تغییر نموده است. تا قبل از آغاز فعالیت های باستان شناسی در قلعه رودخان، ساخت آن را به اسماعیلیان در دوره ی سلجوقی نسبت می دادند.، اما همان گونه که می دانیم قلاع اسماعیلیه با وسعتی بسیار کم و در کنار شاه راه های مواصلاتی و پل ها برای محافظت از آن ها و ایجاد امنیت در مسیرهای کاروان رو ساخته می شدند، در حالی که قلعه رودخان با وسعتی بسیار زیاد و در محلی که دسترسی به آن بسیار سخت بوده، ساخته شده است.

واضح است اسماعیلیان که همیشه تحت تعقیب و گریز و نزاع با حکومت سلجوقی بودند توان و فرصت آن را نداشته تا چنین قلعه عظیمی را که فقط تجدید بنای آن سه سال به طول انجامیده است، احداث نمایند، اما آن چه مسلم است این که قلعه رودخان در زمان صفویه و به هنگام اوج اختلافات حسام الدین دباج اسحقی با حکام بیه پیش گیلان و هم چنین حکومت مرکزی مورد تجدید بنا قرار گرفته و از آن به عنوان محلی امن جهت ساماندهی نظامیان استفاده می شده است. نکته دیگر این که حسام الدین تنها به مرمت دیوارها و بناهای متصل به دیوار پرداخته چرا که در میان فضای داخلی قلعه چندین بنا دیده می شود که از آن فقط چند ردیف پی سنگی و آجر به جا مانده است، شاید این قلعه زمانی مسکونی بوده و حسام الدین به هنگام تعمیر قلعه فقط به جنبه ی نظامی آن نظر داشته است.

ذکر یک نکته خالی از لطف نیست و آن این که : ولفرام کلایس در مقاله ای، پلان قلاع ساسانی را معمولاً با برج های نیمه گرد که جلوتر از دیوار دفاعی و نزدیک به هم ساخته شده اند، می داند که این مهم در پلان قلعه رودخان نیز رعایت شده است، البته بیان این مطلب بدان معنی نیست که قلعه رودخان را به طور یقین جزء قلاع ساسانی بدانیم اما می توان دو سئوال را در این مورد مطرح نمود که:

آیا بنای اولیه ی این قلعه در دوره ی ساسانی بوده است؟ و یا این که در ساخت قلعه در دوره های بعد از معماری قلاع ساسانی الگوبرداری شده است؟

بدیهی است پاسخ به سئوال های فوق، نیاز به پژوهش های باستان شناسی اعم از گمانه زنی قسمت های کاوش نشده بخش شرقی، بررسی و شناسایی منطقه و هم چنین گمانه زنی پیرامون قلعه دارد.

 وجه تسمیه قلعه :

در بین اهالی روستاهای منطقه این قلعه به نام قلعه رودخان و قلعه هزار پله معروف است و در متون تاریخی از آن به نام های قلعه حسامی و قلعه سگسال نام برده شده است. اصطلاح مرکب قلعه رودخان برگرفته از موقعیت جغرافیایی آن می باشد.

عنوان قلعه حسامی بیان گر تجدید بنای آن توسط حسام الدین دباج اسحقی است، هم چنین از آن جایی که در طی کاوش های باستان شناسی در قلعه رودخان تعداد ۹۳۵ پله در امتداد دیوارها و برج ها از زیر خاک بیرون کشیده شده است، لذا نام قلعه هزار پله می تواند گویای این مطلب باشد،  گفتنی است این نام تنها اعتقاد عمومی مردم منطقه از قلعه مزبور است که در پی حفاری های اخیر به واقعیت پیوسته است. از نام سگسال نیز تنها چیزی که به ذهن می رسد، این است که شاید قلعه در سال سگ ساخته شده و کلمه سگ اشاره به سن تقویمی قلعه دارد.

 قلعه رودخان در متون تاریخی:

 اگر چه قلعه رودخان طی زمان های متمادی مقر حکومت سلاطین گیلان بیه پس بوده است، اما تا قبل از قرن دهم هجری هیچ نامی از آن در متون تاریخی و جغرافیایی گیلان برده نشده است.

برای اولین بار خودزکو محقق روسی لهستانی الاصل که در سال ۱۸۳۰ میلادی در گیلان مشغول بررسی بود این قلعه را دیده و از آن یاد کرده است.

با عنایت با این که سلاطین اسحاقوند که نسبت خود را به اشکانیان می رساندند و از سال ۵۵۰ تا ۱۰۰۲ هـ . ق بر قسمت اعظم مناطق بیه پس حکم رانی داشتند، طبعاً از این قلعه که موقعیتی استراتژیک داشته، به عنوان کانون فرمان روایی خود استفاده کرده و البته در طی سال های حکم رانی خود به مرمت آن همت گماشته اند به طوری که خودزکو از کتیبه ی سنگی سر در قلعه که حاوی مطالبی در مورد تجدید بنای آن در سال ۹۱۸ تا ۹۲۱ که توسط سلطان حسام الدین دباج اسحقی صورت گرفته است، یاد می کند.

هم چنین در زمان کریم خان زند و در سال ۱۱۷۵، هدایت خان حاکم فومن به تعمیر قلعه پرداخته و با نصب توپ هایی، آن جا را برای دفاع از خود آماده نمود.

 رابینو قلعه رودخان را دژی در میان ارتفاعات جنگلی دهکده قلعه رودخان معرفی می نماید.

 دکتر منوچهر ستوده نیز پس از بازدید قلعه آن را یکی از عجایب هفت گانه گیلان شمرده و عظمت قلعه را بسان شهری آباد می داند که در مقایسه با سایر قلاع ایران بسیار وسیع تر و پیچیده تر ساخته شده است.

از قرار معلوم قلعه رودخان دارای دو کتیبه بوده که یکی توسط خودزکو رویت شده و در زمان بازدید دکتر ستوده وجود نداشت، اما دیگری را ستوده دیده که دارای متنی با خطی نستعلیق و بدین شرح بوده است: ” علاء الدین اسحقی خلد ملکه و سلطانه در تاریخ ثمان عشرو تسعمایه این قلعه مبارکه را که مسمی به قلعه حسامی است و هرگز درجه تعمیر نیافته … ۹۱۸ دانا چون دهر دشمن خوی هرزه جوی… خویش اظهار کند و عهد…”

 معماری قلعه :

این قلعه به مساحت تقریبی ۲۲۳۰۰ مترمربع، سراسر دو قله کوه را احاطه کرده و بوسیله برج و باروهایی مستحکم بطول ۱۲۶۰ متر که از پستی و بلندی های کوه و عوارض طبیعی تبعیت می کند، محصور شده است. قلعه رودخان بعنوان یک قلعه حکومتی ـ نظامی مطرح بوده و با توجه به وجود آب کافی بصورت چشمه و آب انبار در داخل قلعه، طبعاً از امکانات زیستی برخوردار بوده است. اگر چه امروزه از آن استفاده نمی شود، اما زیبایی بصری خود را که از تنوع حجمی و سایر روشهای مناسب و هیبت دفاعی تشکیل شده حفظ نموده و جذبه خاصی برای بیننده ایجاد می کند. نزدیک بودن برجها به یکدیگر علاوه بر آنکه قدرت دفاعی ساکنان را افزایش می داده، بر زیبایی طرح بنا نیز افزوده است. فرم کلی قلعه بشکل نامنظم بوده و از سه بخش میانی، شرقی و غربی تشکیل شده است. . ۴۴ برج موجود در این قلعه در شکلهای و فرمهای مختلف هندسی ساخته شده است.

 باروی قلعه:

 دیوار قلعه رودخان با استفاده از وضعیت توپوگرافی پستی و بلندی های خط الراس قله کوه، از غرب به شرق و به طول ۱۲۶۰ متر و با ارتفاع متغیر ۵ تا ۱۲ متر بوده که در جاهای نفوذ پذیر، بلندی بیش تری دارد. قسمت زیرین حصار از لاشه سنگ و بخش های فوقانی از آجر می باشد. در فواصل مختلف و ارتفاع های لازم، روزنه هایی جهت دیده بانی و استفاده از تفنگ طراحی شده است، به طور یقین، به کار گیری تفنگ مربوط به دوره ی تجدید بنای قلعه در عهد صفوی یا زندیه می باشد. در برخی قسمت ها در امتداد حصار و در قسمت داخلی قلعه، راهرویی به عرض ۱ تا ۵/۱ متر به منظور عبور و مرور نگهبانان ساخته شده است.

ضخامت دیوار به طور متوسط بین ۶۸ تا ۷۰ سانتی متر است. بین دو ردیف آجر را با ملات ساروج و تکه های آجر پر نموده تا از استحکام کافی برخوردار باشد.

 پوشش سازه ها:

 به صورت انواع تیرپوش، گنبدی، نیم گنبدی، تاق ضربی، ترکیب تاق و گنبد، ترکیب نیم گنبد و گنبد و هم چنین ترکیب نیم گنبد و تیرپوش دیده می شوند.

 پله ها

دور تا دور امتداد حصار قلعه معبری جهت رفت و آمد ساخته شده است. این معبر در نقاط مسطح، زیرسازی سنگی صاف و روکش ساروجی داشته و در نقاط مرتفع پله سازی صورت گرفته است. ابعاد پله ها متفاوت بوده و مصالح آن ها عمدتاً از لاشه سنگ می باشد. هم چنین در نقاطی که شیب زیاد است. پله ها روی سکو قرار گرفته اند.

 تزیینات

آثار تزییناتی در قلعه رودخان بسیار نادر بوده، چرا که اولاً کارکرد بنا به گونه ای است که نیاز به تزیینات نداشته، ثانیاً ممکن است برخی آثار تزییناتی به مرور زمان از بین رفته باشد. به هر حال مهم ترین عنصر تزییناتی قلعه، تزیینات آجری دندانه موشی به کار رفته در سازه های ۱، ۳۳، ۸ است. شایان ذکر است با توجه به کشف کاشی های تزیینی به نظر می رسد قلعه در زمان پویایی خود(خصوصاً در بخش شرقی) دارای کاشی کاری بوده که امروزه تخریب شده است.

 بخش های شاخص قلعه:

 بخش میانی:

به صورت گود ناودیس مانندی است که شامل دروازه ورودی اصلی و چندین برج می باشد. که در زمان ساخت قلعه استفاده زیادی از استخراج سنگ های این قسمت از کوه شده و هم اکنون به صورت یک گودی نمایان است.

 بخش شرقی:

وسعت آن کم تر از بخش غربی قلعه بوده، به نظر مهم ترین قسمت قلعه می باشد چرا که دارای ورودی جداگانه هم چون هشتی ورودی میانی(درب اصلی) است که بخش شرقی را از سایر بخش های قلعه جدا می کند. هم چنین درب اضطراری یا راه فرا قلعه نشینان در مواقع خطر، در این قسمت قرار دارد.

 بخش غربی:

در ارتفاعی بالاتر از سایر قسمت های قلعه قرار داشته و شامل آب انبار (در پایین ترین ارتفاع) و شاه نشین (در بالاترین نقطه در منتهی الیه غربی) می باشد.

شایان ذکر است آب مورد نیاز قلعه در قدیم به وسیله تنبوشه های سفالی از ییلاق زرد خونی در ارتفاعات غربی به آب انبار هدایت می گردید، اما جدیداً آب مورد نیاز را از همان جا و از مسیر قدیمی اما با لوله های پلاستیکی به قلعه آورده و در آب انبار جدیدالاحداث ذخیره می نمایند.

 تقسیم بندی بخش های مختلف قلعه از لحاظ کاربری سازه ها

۱ـ ورودی ها و نگهبانی ها

۲ـ بخش های مسکونی

۳ـ بخش های تدافعی، نگهبانی

۴ـ بخش های مسکونی، تدافعی

۵ـ بخش های کارگاهی، صنعتی

۶ـ تأسیسات آب رسانی و مخازن آب

۷ـ مخفی گاه ها و خروجی های مخفی

 مصالح شناسی قلعه:

 مصالح به کار رفته در قلعه رودخان شامل آجر، لاشه سنگ، ملات ساروج و چوب می باشد. آجرها در ابعاد مختلف ۵×۵/۲۳×۵/۲۳ ، ۵/۴×۲۳×۲۳، ۴×۵/۲۱×۵/۲۱ و ۴×۱۰×۲۱ سانتی متر بوده که احتمالاً در نزدیکی قلعه ساخته شده و در بنای اتاق روی برج ها، قسمت های فوقانی دیوار قلعه، آب انبار و برخی پله ها به کار رفته است.

از لاشه سنگ ها جهت زیر ساخت بیش تر سازه ها از جمله دیوار قلعه،برج ها و هم چنین پله ها استفاده شده است. ساروج نیز به عنوان ملات اصلی به کار رفته در قلعه رودخان است که جهت به دست آوردن آن آهک را احتمالاً از معدنی واقع در دره های جنوبی استخراج و پس از حمل به قلعه در کوره آجری واقع در بخش شرقی پخته و مورد استفاده قرار می دادند، هم چنین با توجه به جنگلی بودن منطقه از چوب نیز هم در ساختمان بنا و هم جهت سوخت استفاده می شده است.

 کاوش های باستان شناسی:

 کاوش های انجام شده:

از آن جایی که قلعه تا سال ۱۳۷۵ به حال خود رها شده و هیچ گونه نظارتی بر آن نمی شد، به دفعات، مورد دستبرد افراد سودجو و قاچاق چیان قرار می گرفت به طوری که بیش تر بخش های قلعه در اثر حفاری های غیرمجاز تخریب گردیده است، اما در سال ۱۳۷۵ اداره کل میراث فرهنگی استان گیلان امور ابتدایی حفاظتی و مرمتی قلعه را در دست گرفت. همان گونه که قبلاً ذکر گردید، کاوش های علمی قلعه از سال ۱۳۷۹ آغاز گردید و از آن سال تا سال ۱۳۸۳، چهارمرحله کاوش و گمانه زنی در قلعه رودخان به انجام رسید که به جز آثار سفالی و تعداد اندکی کاشی هیچ گونه آثار فلزی دیگر به دست نیامد که البته آن هم به دلیل دستبرد و تخریب بیش از حد این مکان باستانی بود. هر چند وفور آثار سفالی و پراکندگی آن دارای نظم و ترتیب خاصی نبود، اما از نظر شکل، ساختار و تزیینات شباهت زیادی با یک دیگر داشتند، شاید یکی از دلایل این امر کارکرد تدافعی قلعه باشد که ساکنان آن ضرورتی در تهیه و وارد کردن انواع و اقسام ظروف سفالی احساس نمی کرده و تنها به تولید و استفاده از ظروف خاصی بسنده می کردند.

از مهم ترین مشکلات مطالعه سفال های قلعه رودخان عدم وجود سفال های تیپیک و شناخته شده تاریخی است. بسیاری از آن ها سفال های محلی و تولید همان منطقه بوده و ارتباطی با سایر مناطق گیلان ندارند و در واقع تولید کنندگان محلی سلیقه و اسلوب خاص منطقه ای را در تولیدات خود اعمال نموده به همین جهت شناسایی و تعیین قدمت آن ها با مشکلات فراوانی روبروست، اما برخی دیگر به خصوص تعدادی ظروف لعاب دار، سفال های شناخته شده ای هستند که احتمالاً از جای دیگر به قلعه آورده شده اند، بیش تر سفال های قلعه رودخان با خمیره گل رس و بعضاً خاک چینی و به رنگ قرمز یا یکی از طیف های آن نظیر قرمز مایل به نارنجی و قرمز مایل به قهوه ای ساخته شده اند.

تعداد سفال های با خمیره نخودی کم بوده و تنها برخی از ظروف ظریف با این رنگ ساخته شده اند، ضمن آن که سفال های با خمیره خاکستری نیز به ندرت دیده می شوند، بسیاری از سفال ها با تزیینات مختلفی آراسته شده اند که شامل نقش کنده، نقش کنده زیر لعاب، نقش افزوده، لعاب پاشیده و نقوش داغ دار می گردند. تنوع فرم در میان سفال ها زیاد بوده و برخی از آن ها نسبت به اشکال دیگر بیش تر به چشم می خورند مانند ظروف پخت و پز که درصد بالایی را به خود اختصاص می دهند. از لحاظ تاریخ گذاری بیش تر آن ها مربوط به دوران تجدید بنای قلعه در دوره ی صفویه بوده و فقط چند نمونه وجود داردکه احتمالاً مربوط به دوره ی ایلخانی و قابل مقایسه با سفال های سلطانیه زنجان است و این موضوع می تواند به دلیل هم جواری شهرستان فومن با استان زنجان باشد، اما نمونه دیگری از سفال های منقوش که تقریباً از همه جای قلعه و به میزان فراوان به دست آمد، سفالی است چرخ ساز که به شکل ظروف پایه دار و بسیار ظریف با خمیره نخودی رنگ بوده و نقش دوایر تو در تو به رنگ های سیاه و قهوه ای تیره رنگ در کف داخلی خود دارد. به نظر می رسد این سفال مختص غرب گیلان بوده، به طوری که نمونه های آن در سایر نقاط استان یافت نشده است. از جمله محوطه هایی که این نوع سفال در آن گزارش شده می توان به بنای اسپی مزگت (مسجد سفید) واقع در روستای دیناچال شهرستان رضوان شهر، محوطه ی تاریخی روستای اورمای شهرستان رضوان شهر و قلعه امیر ساسان در ییلاقات جنوبی رضوان شهر اشاره نمود.

 موقعیت شاه نشین قلعه:

 یکی از مهم ترین قسمت های قلعه شاه نشین آن است. دکتر منوچهر ستوده، شاه نشین قلعه را در قسمت منتهی الیه غربی آن که بلندترین قسمت قلعه است می داند. همان گونه که می دانیم قلاع نظامی فاقد شاه نشین (معنی خاص کلمه) می باشند، بنابراین بهتراست بگوییم محل اسکان فرمانده یا فرمانده های قلعه بایستی در قسمت شرقی قرار داشته باشد که دلایل این امر بدین شرح است:

 ۱ـ بخش غربی قلعه به راحتی قابل دسترسی بوده در حالی که بخش شرقی بر روی سکوی صخره ای با پرتگاه های عمیق بنا گردیده و عملاً غیرقابل دسترسی است.

 ۲ـ در قسمت شرقی قلعه دروازه ای شبیه دروازه ی اصلی قلعه اما در مقیاس کوچک تر از آن قرار دارد که این بخش را از قسمت های دیگر قلعه جدا می سازد و گویی که قلعه دیگری در این قسمت ساخته شده است.

 ۳ـ وجود درب اضطراری در منتهی الیه جنوب شرقی قلعه که امروزه از آن به عنوان” دزد در” یاد می کنند و در واقع معبری جهت فرار قلعه نشینان در مواقع خطر بوده است.

 ۴ـ معماری بخش شرقی قلعه بسیار زیباتر و پیچیده تر از قسمت غربی بوده و قابل مقایسه با آن نمی باشد.

 ۵ـ در قسمت شمال شرقی قلعه و در امتداد دیوار، کف راهرو آجر فرش شده است، در حالی که در قسمت غربی چنین چیزی دیده نشده که این خود بر اهمیت این بخش می افزاید.

 ۶ـ تقریباً تمام کاشی های منقوش از بخش شرقی به دست آمده که خود دلیلی دیگر بر مهم بودن قسمت شرقی است.

 عوامل تخریب قلعه:

این قلعه از زمان هدایت اله خان، حکمران فومن در دوره کریمخان زند بحال خود رها و بطور کلی متروک و قلعه در قشری از  خزه ها و پیچکها پنهان گردید. شرایط اقلیمی و عوامل گیاهی و درختان قطور که سراسر قلعه را در خود فرو برده و نیز رطوبت بسیار زیاد که برای رویش گیاهان خودرو و درختان تنومند چند صد ساله مناسب است و در پاره ای موارد، عدم آگاهی مردم از ارزش تاریخی، فرهنگی و توریستی آن، در فرسایش عناصر معماری و ریزش برج و بارو و قراول خانه ها تأثیر بسیار داشته است و عامل اصلی تخریب بنا است. در حال حاضر بجز شاه نشین و ارگ آن که در معرض خرابی و نابودی قرار دارد، بقیه بنا شامل قسمتهایی از قراول خانه ها و اماکن مخصوص نگهبانان، برجکها و ترکش هایی که بصورت افقی و مایل حفاظت و امنیت قلعه را تضمین می کردند نسبتاً سالم و قابل مرمت است .

همانگونه که ذکر شد شرایط اقلیمی حاکم بر منطقه، رطوبت بیش از حد و بارش بارانهای شدید به مقدار متوسط سالیانه ۱۵۰۰ میلیمتر یکی از عوامل مهم رویش اشجار کهنسال و گیاهان خودرو بر بدنه بنا طی قرون متمادی بوده است. یکی از برنامه های اولیه مرمت، از بین بردن این عوامل مخرب بوده است . لذا در فصل اول مرمت با اخذ مجوز از اداره منابع طبیعی استان گیلان اقدام به قطع ۱۳۲ اصله درخت از فضای داخلی قلعه و برج و باروها گردید. این درختان شامل گونه های ممرز، توسکا، خرمندی، زبان گنجشک، ملج و افرا بوده که قطر متوسط آنها ۵۰ سانتیمتر و ارتفاع آنها به ۲۰ متر هم می رسیده است. این درختان از نوع پهن برگ می باشند .

از بین نمونه های ذکر شده، انواع مختلف افرا در جنگلهای شمال ایران به وفور، بطور طبیعی و به سرعت رشد کرده و تکثیر می شوند. میوه های این درختان با بالهایی به زوایای مختلف، با حرکت باد به هر طرف رفته و در خاک مناسب تکثیر می شوند. ریشه های عمیق این گیاهان در خاکهای عمیق و قوی نفوذ کرده و عناصر معدنی در مواد آلی خاک (از جمله مواد معدنی موجود در ملات) را جذب می کنند.

انواع مختلف توسکا نیز به وفور در سرتاسر جنگلهای شمال ایران وجود دارد. گونه زبان گنجشک در خاکهای عمیق، قوی و قابل نفوذ بخوبی رشد می کند. میوه فندقی بالدار دوکی شکل آن، که انتهای آن گرد یا چاله دار است به سرعت به اطراف پراکنده شده و موجب تکثیر آن می گردد. وجود این درخت در نزدیک بنا بدلیل وجود ریشه های سطحی، باعث تخریب پی بنا شده و خسارتهایی به آن وارد مینماید.

منبع : http://www.ghaleh-roudkhan.ir/


Print Friendly, PDF & Email

درباره‌ی مدیر

۲ نظر

  1. Avatar

    با سلام،

    از پیشینه کردمحله و گشت چه چیزهایی در دست است؟

پاسخ دادن به مدیر لغو پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کد امنیتی را وارد کنید *