خانه > سرزمین تالش > فراز و فرود شهر کرگانرود

فراز و فرود شهر کرگانرود

هشتپرایرج عبداللهی  

 چکیده:ایجاد شهرها –دومین انقلاب عظیم در فرهنگ انسان – تحول اجتماعی برجسته ای بود که بیشتر موجب دگرگونی در روابط متقابل میان انسانها با یکدیگر گردید تا تغییردرواکنشهای او نسبت به محیط . بنابراین ، پیدایش شهرها را باید نقطه عطفی در تاریخ اجتماعی انسان به حساب آورد ، هرچند که تغییر منظر معیشت نیز از پیامدهای آن است .

شهرها مانند یک ارگانیزم زنده هستند ، بدنیا می آیند ، رشد می کنند ، تکامل می یابند ، بالنده می شوند ودر مواردی همدچار فرسودگی شده و می میرند ، مثل شهر سوخته ، صد دروازه ، ری ( رگا) ،‌کاغذ کنان وزندگی کوتاه شهر کرگانرود .نمونه های دیگر  ، شهرهای ساحلی حویق ، لیسار ، آلالان، دیناچال وشفارود می باشند .دراین مقاله سعی شده است از زندگی کوتاه شهر کرگانرود مطالبی که با مطالعه کتابهای تاریخی وجغرافیایی وسفرنامه ها جمع آوری شده ،ارائه گردد .

 واژگان کلیدی : شهرها ، ارگانیزم زنده ،‌کرگانرود ، کرگری ، بازار ، صادرات و ورادات ،‌معیشت ، عوامل انسانی وطبیعی ، مرکزیت اداری ، فروپاشی

 تالش،کرگانرود

        تالش تا سالهای اخیر بعنوان یک شهرستان از استان گیلان دارای پنج بلوک بنامهای کرگانرود ، اسالم ، تالشدولاب ، شاندرمن وماسال بود .به همین دلیل آنرا خمسه تالش یا بلوک پنچگانه  تالش می کفتند .مرکز خمسه تالش شهر شفارود در کنار دریای خزر بود .با توجه به اینکه شهر شفارود در منتهی الیه جنوب شرق تالش قرار داشت و اداره امور از این نقطه مشکل می نمود ، مرکز شهرستان تالش به بازار کرگا نرود انتقال یافت ومدتی بازرا کرگانرود علاوه برمرکزیت تجاری ، مرکز حکومتی تالش نیز بود .سپس بواسطه احداث جاده انزلی – تالش – آستارا واحداث پل برروی رودخانه کرگانرود ، در شش کیلومتری شهر کرگانرود ،مغازه ها بتدریج در کنار پل احداث گردیدندومرکز شهرستان تالش هشتپر نامیده شد وبه این مکان منتقل گردید و شهر کرگانرود بعلت دور یاز جاده منزوی ومتروکه گردید.متاسفانه در حال حاضر درسواحل منطقه تالش که در حدود ۱۰۰کیلومتر ، طول دارد ،‌هیچگونه سازه دریایی یا اسکله وبندر وجود ندارد .به همین دلیل در این سواحل هیچگونه شهر ینیز بوجود نیامده وشهرهای قدیمی گذشت در ساحل آن ، همگی بهپای کوه کشیده شده اند .

منطقه تالش یا بلوک پنجگانه تالش امروزه در قالب سه شهرستان تالش ، رضوانشهر وماسال وشاندرمن اداره می شود .ین نوعی تقسیمات سیاسی واداری است ونباید آنرا عاملی برای جدایی فرهنگی وتاریخی تلقی کرد .

موقعیت شهر کرگانرود

     کرگانرود در۳۷درجه و۵۰ دقیقه عرض شمالی و۴۹ درجه و۴ دقیقه طول شرقی قرار دارد .ناحیه کرگانرود در ساحل غربی دریای خزر قرار گرفته واز شمال به آستارا،‌از مغرب به اردبیل وخلخال واز جنوب به اسالم محدود می گردد.

      همگی بازارهای منطقه تالش درمصب رودخانه ها در ساحل دریای خزر قرار داشته که عبارت بودند از : کرگانرود ، دیره کری ،‌لیسار ، حویق ،‌آلالان واسالم .علت اصلی آنرا می توان در راه ارتباطی دانست ، چ.ن رفتن به تالش بواسطه عدم وجود راه مناسب زمینی خالی از اشکال نبوده ورفت وآمد به آن از طریق دریا راحتتر بود .در نتیجه همگی بازارهای آن در ساحل دریای خزر استقرار یافته بودند وارتباط این بازار ها از طریق دریای خزر با خارج از کشور بمراتب بیشتر از شهرهای داخلی بود .

 وجه تسمیه کرگانرود

-در احسن التقاسیم از کرگانرود بنام کهن رود نام برده شده است که چندان درست بنظر نمی رسد .

-در زبان تالشی کرگانرود را کرگری نیز می گویند .پسوند گری یا کری در نام برخی آبادیهای تالش مانند دیره کری ، کواکری ، خلفه کری ، قاسمه کری ونواکری دیده می شود که معادل آباد وآبادی است .بنظر می رسد کرگانرود واژه ترکیبی وفارسی شده کرگری ورود باشد که نیاز به تحقیق  بیشتر زبانشناسی دارد .

-برخی نام کرگری راباتفکیک  کرگه + ری از یکدیگر در ارتباط قرار داده اند .کرگه در تالشی بمعنای مرغ وپرنده است .شاید در قدیم که جلگه اطراف این رود پوشیده از بیشه زار بوده وپرندگان زیادی در آن وجود داشتند ، کرگه ری بمعنای مرغ زار یا زیستگاه پرندگان بکار رفته باشد که پس از آباد شدن همین نام را حفظ کرده است .بهر حال کرگه ری ، کرگه رو ، کرگه رود وکرگانرود می توانند با هم مربوط باشند .

-نام کرگری را می توان با کلمات کار وگری نیز در ارتباط قرار داد .بدین معنی که تالشان قدیم که کوه نشین وغیر کشاورز بودند ، به کشتزارهایی که در جلگه آباد می کردند ، کار –گری یا کرگری بمعنای محل کشت وکار می گفتند که این نیز به مطالعات زبان شناسی دقیق تری نیاز دارد .

 ویژگیهای کلی

      کرگانرود منطقه ای است جلگه ای ، کوهپایه ای وکوهستانی ، عرض جلگه در آن به حدود ۶کیلومتر می رسد که از فصل مشترک پایکوه تا ساحل دریا ادامه می یابد .درازای کرگانرود از شمال به جنوب ۴۸کیلومتر وپهنای آن از شرق به غرب ( خط الراس کوههای تالش ) به حدود ۴۵کیلومتر می رسد .

    جمعیت ناحیه کرگانرود در اوایل قرن گذشته میلادی حدود ۲۵۰۰۰نفر ( ۵۰۰۰خانوار) بود .جمعیت کل گیلان در این دوره ۳۰۰/۳۳۸نفر برآورد شده که در نتیجه در حدود ۵/۱۳% جمعیت گیلان در ناحیه کرگانرود زندگی  می کرده اند . قصبات ودهکده های زیادی داشته که مهمترین آنها قصبه پرجمعیت کرگانرود بوده است .از دیرباز ارکان اصلی معیشت مردم ناحیه کرگانرود  بردامپروری ، کشاورزی ، صنایع دستی وتجارت استوار بود .

 پیدایش شهر کرگانرود و علل آن

 ۱-نقش عوامل طبیعی :

الف – تنوع ناهمواریها : دریای خزر در شرق آن وکوهها یتالش در غرب آن باعث ایجاد ناحیه باریک جلگه ای وقسمت کوهستانی شده است .شهر کرگانرود در ساحل دریا موقعیت مناسبی برای فعالیتهای تجاری داشته است.

ب- موقعیت خاص محلی از لحاظ راههای ارتباطی : شهر کرگانرود در مصب یا دهانه رودخانه کرگانرود به دریای خزر واقع شده بود که می توانست ارتباط تالش را بامناطق دیگر برقرار سازد .

ج- دسترسی به راه آبی : از طریق دریای خزر ارتباط با دیگر نواحی گیلان وحتی خارج از کشور مسیر می شد .

د- حاصلخیزی خاک : حاصلخیزی خاک باعث افزایش وتنوع محصولات شده بود که مازاد آن می بایست از این شهر صادر می گردید .

۲-نقش عوامل انسانی واقتصادی :

الف – تمرکز جمعیت : با توجه به مطالعات تاریخی ، پرجمعیت ترین قصبه تالش کرگانرود بوده ست .به همین دلیل مرکز جمعیتی بنام کرگانرود باعملکرد شهری در آن بوجود امد .

ب- عوامل ارتباطی : به جهت ارتباطات قوی دریایی آن زمان ، شهر های ساحلی دارای استقلال نسبی بوده اند و می توانستند با شهرهای باکو ولنکران کالا مبادله کنند .

ج – مرکزیت اقتصادی : بعنوان بازار منطقه وبندر صادراتی و وارداتی ارزش واهمیت داشته است .کششش تجاری کرگانرود بیشتر با باکو ولنکران بوده ودر بازار آن انواع کالاهای خارجی خرید وفروش می شد .

د-مرکزیت اداری وسیاسی : مرکز شهرستان تالش شهر کرگانرود بوده که دارای فرمانداری ،مدرسه ،مسجد ،درمانگاه ، پادگان وغیره بوده است .

 فعالیتهای عمده درشهر کرگانرود

کانون اصلی وهسته مهم هر جامعه شهری ، بازار یعنی مرکز تجارت شهر می باشد .

     بازار کرگانرود ، نه تنها بنیانهای اقتصادی واجتماعی روستائیان کرگانرود را تنظیم می کرده ، بلکه در ایجاد کانوناولیه کرگانرود نیز نقش مهمی داشته است واین موضوع بویژه در دوره های تاریخی یکی از عوامل اصلی علت وجودی شهر کرگانرود شناخته شده است .یعنی درقرون گذشته یکی از علل عمده ایجاد وگسترش شهر کرگانرود ، همانا عملکرد بندری، تجاری وبازرگانی بوده که بازار کرگانرود کانون اصلی واساسی این نوع فعالیتها بشمار می رفت .گسترش روابط تجاری ، وجود مازاد محصولات کشاورزی ،خطوط کشتیرانی در دریای خزر وسهولت ارتباطات ،  باعث ایجاد بازارهایی درسواحل دریای خزر گردید که یکی از آنان کرگانرود بوده است که میعاد گاهی برای سوداگران وبازرگانان ایرانی ، روسی وارمنی بوده است .

 نقش بازار کرگانرود

الف – توزیع کالاها وفرآورده ها ی محلی مثل مواد غذایی ، محصولات لبنی ،‌عسل ، موم وبرنج .

ب- معاوضه ومبادله فرآورده های روستایی با کالا ها واجناس شهری .

ج-توزیع وپخش واردات که از خارج کشور وارد می شد ، مانند قند ،‌پارچه ، نفت ، لامپایا چراغ روشنایی ، گالوش ،‌چکمه ودیگر محصولات صنعتی .

        بازار کرگانرود مرکز کارهای خدماتی واجتماعی دیگری نیز بوده است از قبیل:‌رسیدگی به اختلافات محلی وخانوادگی ، خواستگاری وبستن قرار دادهای کشاورزی واستخدام کارگر برای فصل کاشت وخرید دام وبذر ونیازمندیهای دیگر .

       بازار کرگانرود زیر نظر زمینداران و خانهای محلی قرار داشته وبیش از ۱۰۰دکان در آن وجود داشته است  .مرحوم حاجی عبدالغنی وحاجی علی اشرف جباری از بازرگانان عمده کرگانرود بودند .تلگراف خانه وگمرک خانه آن فعالیت گسترده ای داشت .بقایای حمام شهر کرگانرود هنوززبرجای مانده است .

ساختمانهای گمرک آن تا سال ۱۳۳۶برپا بود وپیرزنی بنام شیرین خانم که همسر یکی از کارکنان گمرک آن بود دریکی از این ساختمانها زندگی می کرد .

   دبستان کرگانرود نیز تا سال ۲۹-۱۳۲۸که به  هشتپر منتقل شد دایر بود .بسیاری از مهاجرین تالش شمالی که از دست بلشویکها به ایران فرار کرده بودند ، فعالیتهای تجاری خود را در کرگانرود آغاز کردند .

درآمد کرگانرود

    درآمد سالانه کرگانرود به ۱۱۸۴۲۱قران و۵۲دینار می رسید ودرآمد دهکده ها یقشلاق ۱۰۷۵۲۴قران و۷دینار ودهکده های ییلاق ۱۰۸۰۷قران و۴۵دینار ومالیات بازار کرگانرود ۹۰قران ، شامل مالیات چهار پایان وغله وگوسفند بوده است .

 فعالیتهای اداری و سیاسی

     شهر کرگانرود بعد از شهر شفارود مدتی مرکز شهرستان تالش بود .علت انتقال مرکز شهرستان از شهر شفارود به شهر کرگانرود به دلیل موقعیت جغرافیایی آن در شهرستان تالش بوده است .چون شهر شفارود در جنوب شرقی شهرستان تالش واقع بود واداره امور شهرستان از آن مشکل بود ، لذا مرکز شهرستان به شهر کرگانرود یا مرکز جغرافیایی این شهرستان منتقل گردید .چرا که ارتباط با سایر نقاط شهرستان از اینجا راحت تر وآسانتر واداره امور شهرستان از شهر کرگانرود بهتر صورت می گرفت .

     شهر کرگانرود علاوه برمرکزیت تجاری ، مرکز اداری تالش نیز بوده است .این شهر دارای اداره دارایی وشهربانی ،پادگان نظامی وهمچنین اداره گمرک بوده است .ولی اداره تلگراف مدتها در شهر شفارود قرار داشت .کرگانرود دارای صیدگاه واداره گذرنامه نیز بوده است .بعدها تاسیس خط تلگراف ومدرسه وگسترش فعالیتهای پستی وتاسیس کارگاهها از طرف ایرانیها ومهاجرین تحول زیادی در رونق بازار کرگانرود ایجاد کرد .۱

 فعالیتهای بندری

       بندر بعنوان گرهی است که در آن وسیل ارتباطی دریایی وخشکی به هم می رسند وراهها یکشتیرانی ساحلی با باراندازها واسکله ها ارتباط پیدا می کنند  درواقع علت وجودی تعداد زیادی ازشهرها وجود حمل ونقل وارتباطات بوده است .می توان گفت که در بافت وشکل شهر کرگانرود عوامل رفت و آمد وارتباطی نقش قاطع وتعیین کننده داشته ، بطوریکه فضای شهر کاملا تحت تاثیر این عوامل قرار داشته است .

     نقش بندری شهر کرگانرود که در ساحل غربی دریای خزر قرارگرفته بود ، شامل ماهیگیری ، صادرات و واردات وفعالیتهای تدارکاتی وانباری بوده است .

     صادرات شهر کرگانرود عبارت بود از : چوب هیزم ، زغال چوب ، عسل ، موم ، برنج ، ابریشم ومواد غذایی که به روسیه ،ارمنستان ، باکو ودیگر مناطق صادر می شده است .واردات شهر کرگانرود عبارت بود از : نمک ، قند ، پارچه ها ی کتانی ،‌نفت ، کتاب وتورهای صید حیوانات وغیره .

  علل فروپاشی شهر کرگانرود

     همانطوریکه ذکر گردید علت وجودی تعداد زیادی از شهرهای امروزی وجود شبکه حم ونقل وارتباطی است .

     درطی جنگ دوم جهانی ، متفقین به منظور رساندن قوای کمکی وتجهیزات نظامی به شوروی سابق ، با کمک این دولت جاده ای از طریق انزلی – تالش – آستارا ایجاد کرده وبرروی رودخانه کرگانرود درشش کیلومتری ساحل آن پل جدیدی احداث نمودند .با ساخت این پل وافزایش رفت و آمد از راه جدید خشکی ، بتدریج مغازه ها ی  شهرکرگانرود نیز به اطراف این پل انتقال یافتند .بدین ترتیب بود ک هسته اولیه شهر جدید هشتپر بوجود آمد.

در نتیجه شهر کرگانرود ، مرکز تالش ، از این جاده بدور مانده ومنزوی گردید و مرکز شهرستان تالش به شهر هشتپر ( شهر تالش ) انتقال یافت .در حال حاضر از دهها باب مغازه وادارات وگمرک وسایر تاسیسات شهر کرگانرود فقط حمام مخروبه آن باقی مانده است .

دومین عامل فروپاشی شهر کرگانرود وسایر شهرهای ساحلی تالش ،‌ازدست دادن استقلال نسبی تجاری این شهرهای بندری بخاطر پیوند بااقتصاد ملی در ایران بوده است بدین معنا که با روی کا رآمدن بلشویکها در روسیه روابط تجاری با آن کشور محدود شد وشهرهای ساحلی تالش به کنار جاده ارتباطی اصلی کشانده شدند .

سومین عامل ،‌دخالت دولتهای خارجی در ایران بود که بخاطر منافع استعماری ( نفت ) سعی در وابسته کردن بیشتر کشور به واردات از جنوب کشور وجلوگیری از صادرات کالا از بندرهای محلی در شمال داشتند .

 منابع و ماخذ :

۱٫رابینو .هـ.ل ، ولایات ودارالمرز گیلان ، ترجمه جعفر خمامی زاده ، سال ۱۳۷۴، انتشارات طاعتی .

۲٫ رابینو .هـ.ل، فرمانروایان گیلان ، ترجمه م.پ.جکتاجی ، دکتر رضا مدنی ،‌سال ۱۳۶۹، نشر گیلکان .

۳٫ستوده.منوچهر ،‌از آستارا تا استرآباد ، جلد اول ، سال ۱۳۷۴، معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی .

۴٫کتابی .احمد ، پژوهشی درباره گیلان وتاریخ اجتماعی واقتصادی آن ،‌انتشارات معصومی .

۵٫مجید زاده ، یوسف ،‌آغاز شهر نشینی در ایران ،‌سال ۱۳۶۸، مرکز نشر دانشگاهی ، تهران .

۶٫میرابوالقاسمی .محمد تقی ، گیلان از آغاز تا انقلاب مشروطیت ، انتشارات هدایت .

۷٫نیکتین .ب ،‌خاطرات وسفرنامه ،‌ترجمه علیمحمد فره وشی ، سال ۱۳۵۶، انتشارات کانون معرفت .

[۱]   – نخستین مغازه که در کنارپل تاسیس شد توسط مرحوم صادق آسوبار ، جد خانواده آسوبار که از تالشیهای مهاجر به کرگانرود بود ، ساخته شد .عکسی از این مغازه در اختیار خانواد رهنمایی بود که بطور امانت به خانواده آسوبار داده شد .در صورت دستیابی مجدد با آن باید آنرا در نشریه تحقیقات تالش بچاپ رساند .تنها عکسی که از شهر کرگانرود برجای مانده وخیابان اصلی آنرا در امتداد ساحل نشان می دهد در کتاب خاطرات نیکتین ،‌آخرینکنسول روسیه تزاری در رشت ،‌چاپ شده که عینا در اینجا به چاپ می رسد .

منبع : فصلنامه تحقیقات تالش شماره ۹-۱۰

Print Friendly, PDF & Email

درباره ی مدیر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کد امنیتی را وارد کنید *