خانه / مردم شناسی / شهرستان خلخال

شهرستان خلخال

خلخالخَلخال، یکی از شهرهای استان اردبیل است.این شهر را تا سال ۱۳۵۸ هِروآباد می‌گفتند که در سال ۱۳۵۸ به خلخال تغییر یافت، هر چند که مردم منطقه هنوز از نام قبلی استفاده می‌کنند.زبان مردم بخش مرکزی و عمده روستاهای این شهرستان ترکی آذربایجانی می‌باشد. در برخی از روستاها و بخش ها، زبان‌های تالشی، تاتی و کردی نیز رواج دارد.

توصیف

شهر خلخال در ۴۸ درجه و ۳۱ دقیقه طول جغرافیایی و ۳۷ درجه و ۳۷ دقیقه عرض جغرافیایی و ارتفاع ۳۱ متر از سطح دریا واقع شده است. خلخال در جنوب شرقی استان اردبیل واقع شده است و رودهای هروآباد و آپارچای در آن جریان دارند. خلخال منطقه ای کوهستانی با آب و هوای معتدل و نسبتا سرد می باشد. کوهستان جنگلی و بلند طالش در خاور خلخال از شمال به جنوب در حکم سدی میان دریای خزر و استان گیلان و آذربایجان شرقی است که باران خزری در دامنه شرقی آن ریزش کرده و جنگل های طالش را بوجود آورده است .

در شهرستان خلخال هم چون سایر شهرستان های استان اردبیل هنرهای دستی از رواج و قدمت زیادی برخوردار است که بیش تر این صنایع توسط دستان هنرمند زنان و دختران محلی انجام می گیرد. مردم شهرستان خلخال به مهمان نوازی شهره اند. مردم آن دلیر و شجاع بوده و دارای مذهب شیعه و دین اسلام هستند.

برابر با سرشماری سال ۱۳۷۵ شهرستان خلخال ۱۳۷۹۹۲ نفر جمعیت داشت. شغل اصلی مردم این منطقه کشاورزی، دامداری و پرورش زنبور عسل است.

وجه تسمیه و پیشینه تاریخی

برخی از نویسندگان نام خلخال را با نام شهر قدیم خلخال واقع در ناحیه اوتی در ماورای قفقاز که در منابع ارمنی میان قرن دوم و پنجم میلادی به عنوان اقامتگاه زمستانی شاهان ارمنستان و سپس آلبانی ( آران ) آمده است مرتبط می دانند، ناحیه اوتی بر ساحل راست رود کورا در حدود گنجه و شمکور کنونی واقع بوده است. مرکز ناحیه ای که بعدها به نام خلخال معروف شد در سابق فیروز آباد بود و چون ویران شد خلخال به جای آن بر پا شد.

خلخال از شهرهای قدیمی و تاریخی آذربایجان است. در کتاب های جغرافیایی و تاریخی سده های دوم و سوم هجری، مورخان و جغرافی دانان از جمله در کتاب« حدود العالم من المشرق الی مغرب » درباره خلخال چنین نوشته اند:« خلخال از شهرهای کوچک و از توابع آذربایجان بوده، ‌محصول عمده آن گندم و جو بوده است و پلاس و گلیم و لباس پشمی و کرکی در آن بافند….» در معجم البلدان که اواخر سده ششم هجری نوشته شده آمده است:« خلخال شهری است در مشرق آذربایجان و نزدیک گیلان و مزارع و آبادی آن بیش تر در وسط کوه های بلند قرار دارد از آن جا تا شهر قزوین هفت روز و تا اردبیل دو روز راه است و در این ولایت قلاعی بلند قرار دارد که مردمان آن هنگام حمله مغول به آنجا عزیمت نموده اند» در«نزهه القلوب» که حمدلله مستوفی در اوایل سده هشتم هجری نوشته، درباره این شهر چنین آمده است:« خلخال شهر وسط بوده و اکنون دیهی است کما بیش صد موضع و به چهار ناحیه تقسیم می شود: خانندبیل، سنجبد، انجیل آباد و هشتچین

مشخصات اقیلمی

در شهرستان خلخال گویشهای متعددی وجود دارد از آن جمله می توان به گوبشهای ذیل اشاره نمود .

گویش ترکی آذری و فارسی در خود شهر و اکثر روستای خلخال

گویش کردی در بخش مرکزی در دهستان لنبر و روستاهای اطراف

گویش تاتی که یکی از گویشهای منحصر به فرد می باشد در بخش شاهرود خلخال رواج دا رد

هنر های دستی

از میان هنرهای دستی معروف این شهرستان می توان به تهیه شال، جاجیم‌های ابریشمی و پشمی، گلیم بافی، پلاس، لباس های پشمی وکرکی و بافت مسند اشاره نمود. متاسفانه بعد از متروک شدن نوغان داری(پرورش کرم ابریشم) بافت جاجیم‌های ابریشمی نیز متروک شد و حالا درهر کجا جاجیم‌های خلخال پیدا شود باید آن را جزو اشیای عتیقه محسوب نمود. شال پشمی خلخال که قسمت عمده آن در بخش شاهرود تهیه می ‌شود از صادرات مهم خلخال بوده که آن هم فعلا کاهش یافته است. بافت گلیم و مسند نیز در خلخال رواج دارد. در این منطقه گاه مسندهای بسیار نفیس دیده می ‌شود که هنرمندان خلخالی آن را به صورت برجسته می ‌بافند

جاذبه‌های طبیعی

  • آبگرم معدنی کیوی
  • کوه آق داغ در نزدیکی دهستان بزرگ برندق قرار دارد.
  • رودخانه قزل اوزن نیز از کنار روستای نیمه ائیل جاریست.
  • چشمه آب سرد میرعادل که درروستای اندبیل واقع شده است.
  • گردنه‌های مسیر خلخال – اسالم
  • چشمه آب سرد ازناو که در روستای خوجین واقع شده است.
  • آبشار نره گر
  • غار یخگان
  • مسیر قدیم خلخال – گیلان
  • از جمله یلاق‌های معرف خلخال یلاقی بنام سردول که در روستای وهرآورد قرار دارد و یلاق تابستانی طایفه‌های گوناگون از ایل شاهسون از چندین دهات اطراف و حتا از تالش گیلان است.
  • طبیعت زیبای روستای آلهاشم
  • فنا رود در روستای خوجین
  • حاجت بولاغی(ائلر باغی)
  • آبگرم روستای گرمخانه
  • آبشار قاراگوش قیه سی واقع در روستای کلی

اقلیم و آب وهوا

شهر ستان خلخال یک منطقه کوهستانی است که ارتفاع آن از شرق به غرب و از شمال به جنوب کاهش می‌یابد رشته کوههای تالش درشرق آن از شمال به جنوب کشیده شده‌است که مانند سدی میان دریای مازندران و استان گیلان و آذربایجان قرار گرفته‌است به طوریکه بر خلاف دامنه‌های شرق در دامنه‌های غربی آن در منطقه خلخال به جهت کاهش باران و خشکی هوا پوشش گیاهی انبوه و چشمگیری دیده نمی‌شود در این شهرستان رود مهم قزل‌اوزن و شاخه‌های آن مانند شاهرود آرپاچای و شنگ‌آباد به طرف جنوب جریان داشته و سرانجام به دریای مازندران می‌ریزد این منطقه از لحاظ آب وهوا دارای تابستانهای معتدل و رمستانهای سرد است به لحاظ موقعیت‌های جغرافیایی و شرایط کوهستانی این منطقه دارای جالبترین منابع آب‌های گرم معدنی است که مهم‌ترین آنها آب گرم معدنی خلخال سویی در بخش سنجد در فاصله شهرهای گیوی و خلخال می‌باشد مقدار بارندگی سالانه ثبت شده در ایستگاهها در سال ۱۳۷۹ حدود۸ /۳۱۲ میلیمتر بوده‌است که نسبت به سال پیش از آن در حدود ۱۰ درصد نشان می‌دهد.شهر خلخال دارای سه رود جاری به نام های نورعلی چایی، قز باخان و هرو چایی که از داخل شهر میگذرند میباشد.

صنایع و معادن

مهم ترین صنایع شهرستان خلخال را صنایع دستی تشکیل می دهند. شهرستان خلخال یکی از مراکز مهم صنایع دستی استان اردبیل و نیز کل کشور محسوب می شود. انواع جاجیم، گلیم، اشیای منبت کاری شده و صنایع چوبی از عمده ترین صنایع دستی این شهرستان است. جاجیم بافی در اکثر روستاهای ایران به‌ ویژه اغلب روستاهای ‌آذربایجان مرسوم است‌ و در هر منطقه دارای ویژگی های خاص می باشد در شهرستان خلخال ‌جاجیم دارای ویژگی های خاص می ‌باشد. در گذشته جاجیم مناسب ترین‌ چیزی بود که‌ مردم منطقه روی کرسی می انداختند که در این میان جاجیم چیچکلمه‎CHICHAK‎‌‎LAMEH‎ با ترکیبی از رنگ های متنوع و نقوش لوزی داخل‌ الوان راه راه آن در ده‌ و شهر از همه ‌مشهور بود با متروک‌ شدن کرسی زغالی بافت‌ و مصرف جاجیم در شهرها و حتی در‎ ‎شهرستان های دور و نزدیک‌ نیز به فراموشی می رفت‌ ولی روستاییان طبق عادت‌ قدیمی ‌مناسب ترین‌ روانداز کرسی زمستانی را رها نساخته اند

کشاورزی ودامداری

به طورکلی خلخال از مناطق کشاورزی، باغ داری و دام پروری استان اردبیل است و محصولات عمده اش گندم، جو و حبوبات، برنج، گردو، سیب، گلابی، انگور و پنبه است. خلخال به لحاظ داشتن مراتع نسبتا خوب از دامداری پیشرفته ای برخوردار است و انواع فرآورده های شیری از قبیل: خامه، ‌ماست، کره و پنیر و… هم چنین پشم، پوست و عسل از عمده ترین تولیدات دامی این منطقه به شمار می آیند.

محله‌های قدیمی شهر

  • قاضی‌لر
  • آشاقی‌کوچه
  • یوخاری‌کوچه
  • قلعه‌باشی
  • روشن‌محله
  • بازار
  • حمزه آباد
  • پوچ دیبی
  • خرابه حصار
  • ائیشنه کوچه
  • چول دره

مکانهای مذهبی

  • امام زاده سید دانیال
  • امام زاده قاضیلر
  • امام زاده زنجیری(زنجیری امامزادا)
  • امام زاده روستای کالار
  • مقبره سید محمد آقا

خلخال از نگاهی دیگر

شهرستان خلخال منطقه‌ای کوهستانی است که رشته کوه‌های طالش در بخش شرقی، کوه‌های بزغوش در غرب و قراول داغ در جنوب آن قرار گرفته است. کوهستان جنگلی و بلند طالش در شرق خلخال از شمال به جنوب کشیده شده و مانند سدی بین دریای خزر و استان گیلان و آذربایجان شرقی است، که باران‌های خزری در دامنه شرقی آن می‌بارند و سبب طراوت کوهستان و به وجود آمدن جنگل‌ها می‌شوند.
در جبهه غربی کوه‌های طالش (منطقه خلخال) که نسبت به جبهه شرقی آن، با کمبود باران و تغییر آب و هوا روبرو است، جنگل وجود ندارد. بلندترین قله‌های کوهستان طالش «ناو» و «الماس» است.
وجود کوه‌های دیوار مانند، راه‌های ارتباطی خلخال را بسیار دشوار رو کرده است. مهمترین گردنه خلخال، گردنه ناو است که در مسیر جاده ارتباطی خلخال به هشتپر و اسالم واقع شده است و از داخل جنگل‌های طالش، به جاده رشت – آستارا متصل می‌شود. براساس تقسیم‌بندی کوسن، شهرستان خلخال دارای سه اقلیم مدیترانه‌ای خشک و گرم، مدیترانه‌ای گرم و مدیترانه‌ای معتدل است. به علت کوهستانی بودن منطقه، میزان بارندگی آن از سالی به سال دیگر متفاوت است. براساس داده‌های ایستگاه فیروز آباد خلخال که در ارتفاع ۱۰۹۰ متری قرار دارد، میزان بارندگی آن در سال ۱۳۷۲ در حدود ۴۳۵ میلی‌متر بود. شهرستان خلخال دارای تابستان‌های معتدل و زمستان‌های سرد است. ارتفاعات شرقی و کوهستان طالش سرد و پربرف و کنار رود قزل‌اوزن گرم و مرطوب است. طول مدت سرمای این شهرستان بیش از پنج ماه است و برف سنگین زمستانی سبب بسته شدن جاده اسالم به خلخال در محور کوهستان طالش می‌شود. شهرستان گرمی در میان دو رشته کوه کم ارتفاع واقع شده است و ارتباط دشت مغان را با سایر شهرهای همجوار مانند اردبیل و مشگین‌شهر برقرار می‌سازد. در شمال و غرب گرمی ارتفاعات خروسلو مربوط به دوره میوسن، از غرب به شرق کشیده شده و در شرق آن، ارتفاعات موران به بلندی ۱۰۰ متر قرار دارد.
آب و هوای گرمی در تابستان‌ها نامساعد و در زمستان‌ها ملایم و مطبوع است. میزان بارندگی متوسط سالانه آن ۳۰۰ میلی‌متر گزارش شده است. دمای هوا در گرم‌ترین ماه (مرداد) ۵/۳۸ درجه و در سردترین ماه (بهمن) ۱/۴ درجه سانتی‌گراد است

میرزا کوچک خان در خلخال

یکی از وقایع تاریخی در اواخر دوره قاجار قیام میرزا کوچک خان جنگلی است او در گیلان و جنگلهای شمال ایران علیه دولت مرکزی قیام و قسمت هایی از شمال و گیلان و خلخال را تحت نفوذ خود در آورده بود . مردم و مخصوصاً آزادیخواهان خلخال در این رابطه نقش فعالی داشتند در نتیجه این رابطه و فعالیت میرزا کوچک خان در سال ۱۳۳۵ هجری قمری به اتفاق همراهان خود از جمله خالو قربان ، حاج احمد کسایی ، کربلا حسین و بعضی از سران وسرکردگان به خلخال آمده و مورد استقبال بی سابقه اهالی که با سلام و صلوات و شعار زنده باد و پاینده باد توام بود قرار می گیرد

جاده ابریشم

جاده ابریشم از پر رونق ترین جاده های تجارتی خاورمیانه محسوب می شد . یکی از شاخه های آن از مسیرخلخال گذشته و سپس دو شاخه شده یکی به تبریز منتهی می شدو دیگری به قفقاز و ماوراء قفقاز و ارمنستان و کناره های دریای سیاه می رفت.

خلخال و شهرهای تابعه آن با مکان های سیاحتی و زیارتی، فرهنگی و باستانی و جاذبه گردشگری فراوانی که در دل خود جای داده است، همواره در دید و نظر تمامی سیاحان هموطن و حتی خارجیان مقیم ایران بوده و با کمی همت و پشتکار توانایی جذب توریت انبوه را نیز داراست. از مشاغل عمده در این شهرستان می توان از باغداری، کشاورزی و دامداری نام برد که در کنار صنایع به وجود آمده جدیدالتاسیس در این شهرستان همواره بافت محلی این منطقه از کشور ار حفظ کرده و با حفظ طبیعت توسط اهالی بومی منطقه و تولید باغ های سرسبز و زمین های پربار و دام های پروار شهرت فراوانی در این زمینه کسب کرده است. از مکان های بسیار دیدنی خلخال می توان از خوجین، شهرک کوچکی که در میان باغ های بسیار بزرگ و سرسبز و چشمه ای بسیار زیبا که از دل کوه های خلخال سرچشمه گرفته و نام «ازنوبلاغی» را همراه خود دارد، نام برد. «ازنوبلاغی» یکی از چشمه های پرآبی است که تمامی باغات و زمین های خوجین و هروآباد و روستاهای اطراف آن را آبیاری کرده و به رودخانه خلخال، فیروزآباد ریخته و در نهایت به رود زیبای قزل اوزن متصل می شود. زیارتگاه بزرگی نیز در دل کوه سید دانیال و در قریه خانگاه وجود دارد که به گفته اهالی منطقه از اولاد امام موسی کاظم (ع)است

طبق تحقیقات و گزارش دانشمندان تعداد روزهای طوفانی شهرستان خلخال درسال درحدود ۱۳ روز می باشد.

سفیر انگلستان در خلخال

در شهریور ۱۳۴۶ دی .ا .اچ رایت سفیر انگلستان در ایران با چند تن دیگر به خلخال مسافرت نموده و بعد از چند روز به آسالم می رود. هدف از مسافرت وی به خلخال معلوم نشد ولی بعدها شایع گردید در کوه عجم دستگاه جاسوسی نصب کرده اند تا بدینوسیله شوروی را کنترل نمایند . نگارنده بعد از پیروزی انقلاب به عجم رفته و پی کنی و فوندانسیون و چیزی شبیه به انباری را در قله آن کوه از نزدیک مشاهده کرده ام وآن هم معلوم نیست که دستگاه را باز کرده و برده اند یا اصلاً نصب کرده بودند.

هر چه باشد آمدن سفیر انگلستان به خلخال گویای خیلی از مسائل اعم از سیاسی جاسوسی ، اطلاعاتی و غیره است . خلاصه مدت اقامت او در خلخال معلوم نیست ولی بعد از مراجعت طی نامه ای از شهردار وقت تشکر می کند . متن نامه بدین شرح است:

سفارت انگلیس

طهران ۱۵ شهریور ماه  ۱۳۴۶آقای انتخابی عزیز دوستانم و اینجانب شب گذشته از مسافرتمان از هرو آباد به اسالم مراجعت نمودیم . از اولین فرصت استفاده نموده بدینوسیله از کلیه کمک های و مساعدت ها ی جنابعالی که بدون آن مسافرتمان تا این حد آسان و لذت بخش نبود صمیمانه تشکر می نمایم.
بخصوص کمال لطف جنابعالی بود که دوستانم را به محل اردو و خارج از هرو آباد بردند و کلیه ترتیبا ت دیگر را برای ما دادید. جارواداران همواره مساعده بود ه و مالهایی را که سوار بودیم و وسالیمان را حمل نمودند از نوع خوب بودند بنحویکه مسافرتمان به سهولت خاتمه یافت .
از طرف خود و دوستانم صمیمانه ترین مراتب امتنان را از محبت های مبذوله جنابعالی ابراز می دارم.
دی . ا . اچ . رایت سرسفیر علیا حضرت ملکه انگلستان

أدهمِ خلخالی

از خلالِ آثارش «الحمدُ لله الّذی مَنَّ علینا بمحمّد نبیّه ـ صلی الله علیه وآله دونَ الأممِ الماضیئ والقرون السّالفه» أدهَمِ خلخالی (متخلّص به «عُزلتی»)، واعظ و صوفیِ برجسته روزگارِ صفویان و در طبقه شاگردان و مُستَفیدانِ شیخ بهائی است که از دیدِ شاعری و نویسندگی نیز در تاریخِ فرهنگِ ایران جائی دارد. اگرچه أَدهَم را مآخِذ و تراجِمنامه‌ها بیش و کم یاد کرده‌اندو هرچند بعضِ آثارِ او خوشبختانه به طبع رسیده است، هنوز مکتوبات و نگارشهایِ وی در انتظارِ بازبینیِ خُرده‌بینانه‌ای است تا روشنیِ بیشتری بر تفاصیلِ احوال و آراء وی افکنده شود. در این قَلَم انداز خواهیم کوشید پاره‌ای از این تفاصیل را که از آثارِ مکتوبِ مطبوعِ او بیرون‌نویس شده است، به ضمیمه بعضِ آنچه ایرادِ آن یا استشهاد بدان از دیگر منابع سودمند می‌نماید در معرضِ دید و داوریِ خواننده ارجمند نهیم تا گامی به سوی گشایش آن دریچه روشنی‌گستر برداشته شده باشد. ولی قُلی بیگِ شاملویِ هروی در قصص الخاقانی در معرّفی أدهم گوید: «… از جمله لا تکلُّفْ مشرب مردانِ لاأُبالی که به هدایتِ بلند اقبالیِ فطرتِ عالی ابراهیمْ‌وار دستِ همّت از زَخارفِ دُنْیَوی کشیده موافقِ خواهشِ دلِ حقیقتْ منزل به مقصدِ اصلیِ خویش رسیده‌اند، … حضرتِ مولانا أدهم وَلَدِ قاضی بیگِ خلخالی است

این هم جاده زیبای خلخال میباشد.

فینگلیش : شرح : پای برنجن . (منتهی الارب ) (از تاج العروس )(از لسان العرب ) (از اقرب الموارد). پای آورنجن . پای ورنجن . حِجل . حَجل . (یادداشت بخط مولف ). حلقه ای را گویند از طلا و نقره و امثال آن که در پای کنند. (برهان قاطع). ج ، خلاخل ، خلاخیل . (مهذب الاسماء): وین بدان گوید باری من ازین زر کنمی
ماهرویان را از گوهر خلخال و سوار.

فرخی . تن غنده را پای باید نخست    پس آنگاه خلخال بایدش جست .

اسدی . تا چو بازم در آهنین خلخال    چون جلاجل ز من فغان برخاست .

خاقانی .

آتشین حلقه ز باد افسرده و جسته ز حلق   رفته ساق عرش را خلخال پیچان آمده .

روانه شد چو سیمین کوه در حال     درافکنده بکوه آواز خلخال .

نظامی .

ز نیکو کردن زنجیر خلخال     نه نیکو کرد بر زنجیریان حال .

چو یاره دست بوس رایش افتاد    چو خلخال زر اندر پایش افتاد.

هزار اشتر سیه چشم و جوانسال   سراسر سرخ موی و زرد خلخال .

پس بفرمودش که برسازد ز زر   از سوار و طوق و خلخال و کمر.

مولوی (مثنوی ).

چو کاهل بود ناقه در خاستن   چه باید بخلخالش آراستن .

امیرخسرو دهلوی .

-خلخال زر ; کنایه از آفتاب .  -خلخال فلک ; کنایه از آفتاب .

زنگله که بر پای مرغان شکاری کنند. (یادداشت بخط مولف ). و خلاخل زرین که پای بازبندند بر شکار دلیرتر و خرم تر رود. (نوروزنامه ).

شهر زیبای خلخال

شهر خلخال در ۴۸ درجه و ۳۱ دقیقه طول جغرافیایی و ۳۷ درجه و ۳۷ دقیقه عرض جغرافیایی و ارتفاع متر از سطح دریا واقع شده است. خلخال در جنوب شرقی استان اردبیل واقع شده است و رودهای هروآباد و آپارچای در آن جریان دارند. خلخال منطقه ای کوهستانی با آب و هوای معتدل و نسبتا سرد می باشد. کوهستان جنگلی و بلند طالش در خاور خلخال از شمال به جنوب در حکم سدی میان دریای خزر و استان گیلان و آذربایجان شرقی است که باران خزری در دامنه شرقی آن ریزش کرده و جنگل های طالش را بوجود آورده است. مسیرهای دسترسی و ارتباطی این شهرستان با دیگر مناطق عبارت اند از:
– شهر خلخال در مسیر راه اردبیل – اسالم، در ۱۱۰ کیلومتری شهر اردبیل و ۶۷ کیلومتری اسالم واقع است. – راهی فرعی به سوی مغرب تا میانه به طول ۱۳۰ کیلومتر.
– راهی به سوی جنوب به طول ۳۵ کیلومتر تا هشتجین .

شعر   از هشجینی

یاد اون روزا به خیر گذشته های خیلی دور
اون روزا قلبای ما پر بود از شادی و شور
اون پایین یه کوچه قدیمی بود باریک و تنگ
کوچه ای که آدماش یه رنگ بودند نه رنگ به رنگ
یاد اون روزا به خیر با بچه ها تو هشجین
می زدیم گنجشکا رو تو بچگی با تیرکمون
تو باغا کنار حوض , تخت و قالیچه قشنگ
زیر سایه درختان بازی الاکلنگ
دستای مادرم ،چین و چروک , تسبیح و مهر
از تو مسجد فقیر صدای اذون ظهر
غروبا ماه مبارک بوی نذری تو کوچه
بوی انگور , بوی سیب , جمعه ها بوی کلوچه
کاش هنوز بچه بودیم خونه ها رو در می زدیم
توی مهمون بازیا به هم دیگه سر می زدیم
چه روزای خوبی بود بچگیا اما خیلی زود گذشت
تا یه چشم به هم زدیم اون روزا رفت و برنگشت

زبان تاتی در خلخال

ساخت ارگتیو در گویش تاتی خلخال

تاتی خلخال از گو یشهای ا یرانی شمالی غربی است که هم اکنون در دو بخش شاهرود و
خورش رستم از توابع شهرستان خلخال رایج است . از آنجاکه این گویش، گونه ها و لهجه های
متنوعی دارد، در این جستار از بخش خورش رستم، گونه کَجلی، و از بخش شاهرود، گونه های
لرْدی، کرینی، دروی، کِهلی و گیلَوانی انتخاب گردیده و از نظر ویژگیهای ارگتیو با هم مقایسه
شده اند. در این مقاله، ابتدا حالتهای فاعلی و غیرفاعلی اسمها و ضمایر توصیف شده اند، سپس جایگاهِ
ناپایدار ضمایر متصل غیرفاعلی (وندهای ضمیری ) در ساختمان جملاتی که ویژگی ارگتیو دارند
با امثال متعدد نشان داده شده است، و در نهایت ساخت ارگتیو از جهات مختلف در قالب شش
شکل مورد توصیف قرار گرفته است. تاتی خلخال از برخی گویشهای ارگتیودار به خاطر تبعیت فعل از مفعول معنایی در شمار و شخص، به ویژه، جنس دستوری متمایز است. در این گویش علاوه بر فعلهای ماضی متعدی ، شواهدی وجود دارد که برخی از فعلهای لازم نیز متأثر از ساخت ارگتیو شده اند.

زبان تاتی از زبان اسپرانتو سخت تراست

زبان تاتی ، از گروه شمالی زبانهای غربی ایرانی، یکی از کهنترین زبانهای این مرز و بوم است که بسیاری از ویژگیهای زبانهای باستانی ایرانی را حفظ کرده .به عقیده برخی از زبانشناسان و محققان بازمانده زبان مادی است. دیاکونف، دانشمند روسی، در کتاب« تاریخ ماد »در این مورد می ‌گوید: «هنوز هم تاتها و تالشها و گیلکها و مازندرانیها به لهجه‌هایی سخن می ‌گویند که خود بقایایی از زبان هند و اروپایی است که در آغاز زبان ماد شرقی بوده است. امتیاز ویژه این لهجه‌ها کهنگی و مهجوری ترکیب اصوات است که در بسیاری از موارد با زبان پارسی تفاوت داشته و با مادی ، پارتی و اوستایی شباهت دارد. بدین سبب اگر تاتها و تالشها را مادهایی بشماریم که به زور پارسی شده‌اند، به طور کامل راه خطا پیموده‌ایم.»
تطبیق برخی از واژه‌های تاتی با اوستایی و پهلوی

اوستایی، تاتی و فارسی

ازم    از من
ایزم   ایزِم هیزم
اسپید   سیپی سفید
آسیا    آسیا آسیاب
بان   بن بام
دمب   دمب دم
درو    درو دروغ
اوزوان    زبون زبان
سمب    سم سم
سوچ    سوج سوز
کرک    کرکه مرغ خانگی
وفرِ      واره برف
وهانک   ونه بهانه

زاویه سادات خلخال

یادآوری این نکته ضروری ست که سید عبدالرحیم خلخالی ،در سال ۱۲۵۱ شمسی،در روستای زاویه سادات، در ۵ کیلومتری شهرستان خلخال از توابع استان فعلی اردبیل، به دنیا آمد و پس از تحصیلات مقدماتی در زادگاه خود، برای تکمیل معلومات به رشت و سپس به خارج عزیمت کرد.

در نسخه یابی ونسخه شناسی ،نسخه سید عبدالرحیم خلخالی (مورخ ۸۲۷) ،یکی از موثق ترین نسخه هایی است که پس از انتشار در سال ۱۳۰۶ ،اساس کار علامه محمد قزوینی ودکتر قاسم غنی قرار گرفت وآنها با استفاده از این نسخه و دو نسخه ی دیگر مربوط به حاج محمد آقا نخجوانی (بنیانگزار کتابخانه ی ملی تبریز)،مورخ ۸۵۰ و قرن ۱۱ ،معروفترین چاپ دیوان حافظ را که به چاپ«قزوینی» مشهور است ،در سال ۱۳۲۰منتشر کردند.

در اهمیت نسخه خلخالی همین بس که دکتر غنی به حق نوشت: «اگر خلخالی نبود، دیگران چه کار می کردند؟». علامه قزوینی در اهمیت این نسخه و خدمات خلخالی، مقاله عالمانه و محققانهیی در مجلهی علم و هنر (اردیبهشت ۱۳۰۷) منتشر کردند، فرزاد در جامع نسخ حافظ، خلخالی را معلم خود و پدرش دانست. همچنان که علامه دهخدا نیز چند صفحهیی را به خلخالی اختصاص داد.
نسخه خلخالی در سال ۱۳۷۳ با مقایسه نسخه بادلیان (۸۴۳ ق.) و پنجاب (۸۹۴ق.) توسط بهاءالدین خرمشاهی به چاپ رسید. هوشنگ ابتهاج(سایه) و نیساری، به طور مستقیم و خانلری به طور غیر مستقیم (با استفاده از چاپ قزوینی ) از نسخه خلخالی بهرهمند شدهاند.

خلخالی، حسین‌بن‌ حسن‌ حسینی‌، ، از دانشمندان‌ حنفی ‌مذهب‌ قرن‌ دهم‌ و رجوع کنید به ج‌ ۳، ص‌ ۲۲۱، ۳۱۹) دوبار و با دو نام‌ مختلف‌ یازدهم‌. کحّاله‌ (  شرح‌حال‌ او را ذکر کرده‌ است‌. در باره‌ زندگی‌ خلخالی‌ (منسوب‌ به‌ خلخال‌) اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌. تاریخ‌ ولادت‌ وی در منابع‌ ذکر نشده‌ است‌. آقابزرگ‌ طهرانی در الذریعه‌ (ج‌ ۶، ص‌ ۴۱)، باتوجه‌ به‌ زمان‌ کتابت‌ دو اثر وی‌، وفات‌ او را بعد از ۱۰۲۴ دانسته‌ است‌. با این‌ همه‌، بیشتر منابع‌ تاریخ‌ وفاتش‌ را ۱۰۱۴ ذکر کرده‌اند (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌۱، ستون‌ ۸۸۸؛ محبی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۲۲؛ تربیت‌، ص‌ ۱۱۷؛ بروکلمان‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۹۱؛ سالم‌، ج‌ ۱، ص‌ ۵۷۳؛ قس‌ حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ۱، ستون‌ ۵۱۶، که‌ وفات‌ خلخالی‌ را حدود ۱۰۳۰ ذکر کرده‌ است‌)

خلخالی‌ نزد حبیب‌اللّه‌ باغْنُوی‌ شیرازی‌، مشهور به‌ میرزاجان‌ شیرازی‌ (متوفی‌ ۹۹۴)، تحصیل‌ کرد و با یوسف‌بن‌ محمدجان‌ قراباغی‌ (متوفی‌ بعد از ۱۰۳۰) هم‌عصر بود (محبی‌، ج‌ ۲، همانجا؛ تربیت‌، ص‌ ۱۱۶ـ۱۱۷). از جمله‌ شاگردان‌ وی‌، عبدالکریم‌بن‌ سلیمان‌بن‌ عبدالوهاب‌ کورانی‌ بود (محبی‌، ج‌ ۲، همانجا). گفته‌ ‌اند که‌ خلخالی‌ در مناظره‌ و نقد، توانایی‌ خاصی‌ داشته‌ است‌ (رجوع کنید به تربیت‌، ص‌ ۱۱۷). همچنین‌ نقل‌ است‌ که‌ از برخی‌ عقاید تشیع‌، همچون‌ عصمت‌ رجوع کنید به لکهنوی‌، ج‌ ۴، ص‌ امامان‌ علیهم‌السلام‌، انتقاد کرده‌ است‌ (  ۲۶۶).

خلخالی در حوزه‌های‌ گوناگون‌ علوم‌ اسلامی‌، همچون‌ کلام‌، تفسیر، منطق‌، نجوم‌ و نحو، صاحب‌نظر بوده‌ و آثار متعددی‌ از او به‌ جا مانده‌ است‌. از جمله‌ و آثار کلامی‌ وی‌ حاشیه‌ بر شرح‌ عقاید عضدیه‌ است‌ (کحّاله‌، ج‌ ۳، همانجا؛ زرکلی‌، ج‌ ۲، همانجا). وی‌ این‌ کتاب‌ را در رد حواشی‌ خانقاهیه‌ ، تألیف‌ یوسف‌بن‌ محمدجان‌ قراباغی‌، نگاشت‌. قراباغی‌ در رد حاشیه‌ خلخالی‌، رساله‌ای‌ به‌ نام‌ تَتِمَّهُ الحَواشی‌ فی‌ازالَهِ الغَواشی‌ نوشت‌ و خلخالی‌ بر آن‌ نیز ردیه‌ای‌ نگاشت‌. از رجوع کنید به تربیت‌، این‌ ردیۀ‌ اخیر خلخالی‌ نسخه‌های‌ متعددی‌ موجود است‌ (  همانجا؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ۶، ص‌ ۱۲۵؛ همو، ۱۴۴۱، ص‌ ۱۶۶؛ فهرس‌ الکتب‌ الموجوده‌ بالمکتبه‌ الازهریه‌ ، ج‌ ۳، ص‌۱۵۰). آثار دیگر وی‌ عبارت‌اند از: حاشیه‌ رجوع کنید به تربیت‌، همانجا؛ بروکلمان‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۹۱؛ بر اثبات‌ الواجبِ دوانی‌ ( جبوری‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۴۳؛ قس‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ۱۱ و ص‌ ۱۱؛ محبّی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۲۲، که‌ اثبات‌ الواجب‌ را از آثار او دانسته‌اند)، رساله‌ فی‌ المبدأ الاوّل‌ و صفاته‌ (رجوع کنید به بغدادی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۲۱؛ اردلان‌ جوان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۴۷۷) و حاشیه‌ بر شرح‌ تجرید (بروکلمان‌، ج‌ ۲، همانجا).

خلخالی‌، در باب‌ منطق‌، حاشیه‌ای‌ بر شرح‌ دوانی‌ بر تهذیب‌ المنطقِ تفتازانی‌ دارد که‌ آن‌ را برای‌ فرزندش‌، برهان‌الدین‌، محمد نوشته‌ است‌ (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، همانجا؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ۶، ص‌ ۴۱؛ همو، ۱۴۴۱، همانجا).

Print Friendly, PDF & Email

درباره‌ی مدیر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کد امنیتی را وارد کنید *