خانه / هنرو فرهنگ / شال و گلیم بافی در تالش

شال و گلیم بافی در تالش

ججیم وتهاین مقاله ارزشمند را  بدون هیچ نام و نشانی برایمان فرستاده اند .مدتی صبرکردیم تابلکه نویسنده اش شناسایی شود ولی متاسفانه هنوز نتیجه ای حاصل نشده است .امیدواریم  اکنون که انتشار یافته است ، بتوانیم نام نویسنده اش را یافته و زینت بخش این مقاله نماییم .  مقدمه :هنرهای سنتی بومی منطقه تالش برخاسته از ذوق و سلیقه ذهنی و نمایانگر اعتقادات و باورهای پاک و زلال مردمان ساده و صمیمی این دیار است که در قالب صنایع دستی ،موسیقی، آیینهای قومی جلوه می نماید.

این هنرها با اینکه جزیی از زندگی مردم بوده اما گذر زمان آنرا با رکودی اجباری مواجه کرده است که برخی از این هنرها را فقط در گنجینه خاطرات و سینه هنرمندان قدیمی تالش میتوان یافت.

با توجه به آثار به دست آمده از مقابر باستانی و آثار به یادگار مانده از نیاکان ماقبل تاریخ این قوم بزرگ، آنها از ابتدای تاریخ حیات خویش همواره به خلق آثاری که برای گذراندن زندگی آنان مفید بوده، مبادرت ورزیده اند.

به گفته اهالی منطقه ،در حدود سی سال پیش حصیر بافی و نمد مالی و همچنین بافت جاجیم های سنتی  در بخشهایی از این منطقه رواج داشته که متاسفانه در حال حاضر به کلی منسوخ شده است.

 تاریخ دقیق شروع بافت  گلیم در تالش مشخص نیست چراکه آنها دائما با ترکها در داد و ستد بودند و به جای برنج و چای که به آنها می دادند در عوض گلیم و مفرش میگرفتند و رفته رفته این دست بافته ها در زندگی مردمان تالش جای گرفت.  در سالهای اخیر بافت انواع گلیم در تالش رواج یافته است.

 شال بافی

سابقه تاریخی شالبافی:

از آنجا که تالشان در گذشته مردمی کوچ نشین بوده اند، بیشترین نیازشان را خود تهیه می کردند.بافت شال نیز یکی از نیاز های آنها بوده است چرا که زندگی شبانی و عشایری آنها در فصلهای سرد سال ایجاب می کرد که از پشم گوسفندان خود، برای تهیه پوشاک و…استفاده نمایند.آنها برای بیشتر نیاز های خود از پشم استفاده می کرده اند ، حتی طناب های تالشیان نیز از جنس پشم بوده است.

تعریف شال:

بافته ضخیم ازجنس پشم است که بصورت پارچه، با دستگاه بافته می شود. شال یکی از بهترین پوششها در مقابل سرما و از نیازهای ضروری چوپانان و عشایر ییلاقات است.شال یا همان “چوخا” علاوه بر اینکه لباس ملی تالشان محسوب می گردد، لباس اصلی شبانان و دامداران نیز می باشد.

مواد اولیه شال بافی:

مواد اولیه شال بافی فقط پشم است .بیشتر پشم مورد مصرف در شال از پشم گوسفندان محلی است و کمتر خریداری می شود،چون اکثر بافندگان شال افرادی هستند که خود گله دارنیستند.تار و پود شال که بصورت پارچه بافته می شود از پشم است و پنبه یا مواد دیگر در آن استفاده نمی شود مگر در بافت سیاه چادر که مقداری موی بز به آن اضافه می کنند.

 ابزار  وسایل و روش ساخت ابزار:

دوک:  برای ریسیدن نخ پشم بکار می رود. دوک از جنس چوب ، سبک و در اندازه های ۳۰-۴۰ سانتی متر می باشد که قابل جابجایی است.

شانه یا “شونه سر خود”:  برای حلاجی پشم بکار می رود. این وسیله به شکل شانه ای با دندانه های فلزی  به طول ۱۵ الی ۲۰ سانتی متر است که به شکل عمودی بر روی یک پایه چوبی یا فلزی افقی سوار است.

چرخ:  از یک دوک و یک چرخ و تسمه گرداننده چرخ تشکیل شده است و برلی ریسیدن نخ  پشم بکار می رود.در اصطلاح به چرخ” جهره” می گویند.

 دفه:  شانه ای فلزی  یا چوبی نسبتا سنگین که بعد از رد کردن هر پود آن را با دفه می کوبند تا پودها بطور مرتب بر روی هم قرار گیرند.

دستگاه شال بافی:  این دستگاه چوبی است و شامل دو ردیف نورد و دو پدال می باشد که در داخل گودال کنده شده قرار می گیرد دستگاه شال بافی هم اکنون بیشتر در روستاهای ” آرده” تالشدولاب ، پره سر و مناطق کوهستانی به تعداد بسیار محدود وجود دارد که مناطق اطراف را پوشش می دهد.

ماکو:  یک تخته چوب سبک که در یک سر آن سوراخی برای در گیر کردن پود تعبیه شده و برای عبور دادن نخ یا همان پود از میان دو ردیف تار بکار می رود.

شیوه ساخت و تهیه کار:

روش تهیه شال بدین صورت است که ابتدا پشم لازم را از پشم گوسفندان انتخاب و تهیه می کنند که خودرنگ می باشند (سفید، شیری، قهوه ای، سیاه)

در این انتخاب ها سعی می گردد تا الیاف نرم و بلند مورد استفاده قرار گیرد. سپس پشم را شسته و خشک می کنند و پس از حلاجی بوسیله شانه، آنرا بصورت نخ  می ریسند. برای رسیدن نخ شال از دوک دستی یا چرخ مخصوص که در اصطلاح محلی به آن (جهره) می گویند استفاده می کنند. این کار تماماً توسط دختران و زنان انجام می گیرد.سرانجام نخهای بدست آمده را که در اصطلاح تالشی «رشته پو» یا پشم رشته شده نامیده می شود را به شکل گلوله های نخی در می آورند و این نخ آماده بافتن شال یا جوراب می باشد

دستگاه شال بافی شامل دو ردیف نورد بوده و دارای دو پدال نیز می باشد که در داخل گودال کنده شده قرار می گیرد و دراین حالت بافنده روی زمین می نشیند و ماکو را از بین نخهای کشیده شده عبور می دهد و با فشار پدال ردیف نورد را تعویض می کند و دوباره عمل بالا را تکرار می نمایند و با «دَفِه» یا «شانه سرخورد» ردیف های بافته شده را با ضربه محکم می کند. عرض شال معمولاً حدود ۴۰ سانتی متر است که بصورت پارچه ای بافته

 می شود و سپس آن را از عرض به هم دوخته و با آب صابون پا می زنند تا بصورت کر کدار و پارچه ای زمخت درآید و شبکه های آن گرفته شود. در این حالت امکان نفوذ برف و بوران در این پارچه بسیار کم است. شال مهمترین و بلکه اساسی ترین پوشش شبانان در سرما و کولاک فراوان کوهستان های سرزمین تالش است.

نقش و رنگ:

نژاد گوسفندان منطقه تالش با نژاد ترکی تفاوت عمده دارد که البته شرایط آب و هوایی هم در آن بی تاثیر نیست.به همین خاطر جنس پشم گوسفندان تالش تمیزتر وسفید تر از سایر مناطق است.رنگ این پشم ها سفید ، عاجی و سیاه است.در تالش شال نقش خاصی ندارد و کاملا یکدست سیاه یا سفید است.

انواع محصولات شال:

خود شال بصورت پارچه ضخیم است که از آن محصولات دیگری تهیه می کنند.

۱- چوخا یا کت و شلوار پشمی:

بیشتر کوهپایه نشینان تالش در فصل زمستان از این لباس پشمی استفاده می کنند مخصوصا چوپانان که با گله می روند علاوه بر پوشیدن این لباس شولا نیز ازروی آن می اندازند.جنس شولا نیز از شال است.

۲- سیاه چادر:

همانند شال است که باموی بز نیز بافته می شود ابعاد آن بزرگتر است و بصورت دو لایه بر روی خانه های موقتی که از چوب درست می کنند می اندازند تا مانع نفوذ نور و سرما بداخل منازل موقتی آنها که در محل پوری یا آوولا نامیده میشود گردد.معمولا سیاه چادرها به خاطر جلوگیری از نفوذ آب از موی بز بافته می شود . این چادر ها به خاطر جنسیت(موی بز) انعطاف کمتری دارد. درحالیکه شال همیشه از پشم بافته می شود و از انعطاف بیشتری بر خوردار است.

۳- شرف یا شال گردن :

همان شال گردن معمولی است با این تفاوت که جنس آن کاملاً از پشم مرغوب است که توسط زنان و دختران تالش بافته می شود.

۴- شال کمر :

نوعی روسری بزرگ که زنان تالشی به هنگام کار در مزارع برنج آنرا به کمر می بندند

سابقه گلیم بافی 

 به علت آسیب پذیری مواد اولیه گلیم، نمونه های چندانی از گذشته های دور موجود نیست. اما به گفته بافندگان قدیمی منطقه، پس از عهدنامه ترکمنچای که تالش شمالی از تالش جنوبی جدا شد ، بافت گلیم در تالش رواج بیشتری پیدا کرد.هدف اصلی بافنده گلیم همزمان با آفرینش نقش های زیبا و رنگارنگ با نخهای پشمی نمایان بر سطح گلیم ، پدید آوردن  زیر اندازی محکم  و با دوام است.

به طور ساده گلیم یک زیر انداز با بافت صاف (تخت باف) یا یک نوع فرش بدون کرک و پرزدار است. . ساده ترین شیوه بافت گلیم عبور نخ های پود به صورت یکی در میان از لابلای نخ تار است و شکل دیگر آن عبور تار از روی چند پود یا عبور پود از روی چند تار می باشد. گلیم یک بافته داریست.

گلیم در مقایسه با قالی دارای شیوه بافتنی آسانتر است و به همان نسبت قیمت ارزانتری دارد. هنری که در انحصار روستائیان و عشایر ایرانی به حساب می آید و بر حسب گروههای تولید کننده یا از روی منطقه تولید و شیوه بافت به انواع گوناگونی تقسیم می شود. ولی تمامی اشکال بافت در اکثر نقاطی که گلیم در آنها رایج است اعمال می شود و تفاوت تولیدات مناطق مختلف از روش ریسیدن نخ، استفاده از رنگهای بخصوص، یا طرح های ویژه و اعمال روشهای بافت خاص تجاوز نمی کند.

 مواد اولیه گلیم و روش آماده سازی آنها :

مواد اولیه گلیم پشم وپنبه است ،که از پشم به عنوان خامه یا پود و از پنبه به عنوان چله استفاده می کنند.

پشم:  در مناطق مختلف ایران از پشم گوسفند ،شتر،موی بز و اسب هم در گلیم بافی استفاده می شود،اما در تالش برای بافت گلیم فقط از پشم گوسفند استفاده می شود.گلیم بافان تالش شاید در حدود۲۰% پشم های مصرفی خود را از گله داران بومی مناطق کوهستانی تهیه می کنند و بقیه را از پشم گوسفندان استانهای مجاور (بیشتر مواقع از اردبیل) تهیه می کنند.

البته در تالش بافت گلیم به دو صورت انجام می شود : خویش فرما و سفارشی.خویش فرما گلیم بافانی هستند که مالک کار خود هستند،یعنی خود تولید می کنند و می فروشند که مواد اولیه آنرا با هزینه خود و بیشتر مواقع از پشم گوسفندان محلی تهیه می کنند(چون به مقدار کم مصرف دارند)

اما عده ای دیگر از گلیم بافان تالش بصورت سفارشی کار می کنند،یعنی به سفارش کارفرما و برای شخص دیگری گلیم می بافند که تنها پول کارگری دریافت می کنندکه در این نوع بافته ها مواد اولیه را خود کارفرما تهیه می کند . چون مصرف زیادی دارند از مناطق دیگر خریداری کرده و در اختیار بافنده ها قرار می دهد.

پنبه:   پنبه از مهمترین مواد اولیه بافندگی است.در بافت گلیم از پنبه به عنوان چله استفاده میکنند که سفید رنگ است.تالشیان خود پنبه کار نیستند و آن را برای بافت گلیم از جاهای دیگر تهیه می کنند.

 ابزار کار گلیم بافی:

 ابزار گلیم بافی عبارتند از :دار، دفه، سیخ، و قلاب .

دار: وسیله اصلی بافت گلیم دار است. در تالش دارها یا از جنس چوب و یا فلز است که بصورت افقی و در اندازه های متناسب با اندازه گلیم است که بزرگترین دار به ارتفاع ۳ متر و عرض ۲متر ساخته می شود.

حالت دارها طوری است که دو چوب تحتانی( زیر دار) و فوقانی (سردار) دارد.سردار بوسیله پیچ و مهر قابل حرکت است ،در موقع ضروری ،دار شل می شود و پس از بر گرداندن قسمت بافته شده به پشت دوباره دار محکم می شود. با این دار می توان دو برابر اندازه آن بافت. آنطور که در بعضی ازخانواده ها مشاهده می شد این دارها با پیچ و مهره و بصورت آهنی هم ساخته شده اند که قابل جابجایی هستند.

 ۲- دفهبعد از رد کردن هر رج پود با وسیله ای بنام دفه آن را می کوبند تا رج ها روی هم دیگر بخوابند.جنس دفه ازآهن وشکل آن مانند شانه است که با اندکی ضربه داخل چله ها قرار گرفته و با سنگینی که دارد به پودها فشار می آورد تا بر روی هم قرار گرفته گلیم محکم تر گردد.

– سیخ و قلاب:  برای رد کردن پود از میان چله ها از سیخ و قلاب استفاده می شود.کاربرد قلاب در حال حاضر بیشتر از سیخ است.

شیوه تهیه گلیم:

قبل از اینکه چله کشی شروع شود، ابتدا دو رشته نخ به فواصل دلخواه و به موازات زیر دار و سر دار حدودا به فاصله ۲۰ سانتی متر با میخ  به بدنه دار کوبیده می شود. که اصطلاحا به آن دو رشته نخ زهوار گفته می شود.یکی از این زهوارها بعدا برای شروع گلیم بافی و دیگری به منظور قرار دادن چوب میانی (هاف) و همچنین چوب کوجی برای جدا کردن نخهای رو از نخهای زیر مورد استفاده قرار می گیرد.

چله کشی:

برای چله کشی ، به دو نفر نیاز است تا چله کشی دقیق و بدون نقص کشیده شود.

نخهای چله را به صورت گلوله (توپک) در می آورده، سپس نفر اول سرگلوله  (توپک) نخ چله را به اولین محل علامت گذاری شده در روی زیردار گره می

زنند و با توجه باینکه تعداد شیرازه ها فرد یا زوج باشد، نخ چله را از رو یا زیر زهوارها رد می کنند. به عبارتی اگر بخواهند تعداد شیرازه ها فرد باشد ، از روی نخ اول و از زیر نخ دوم عبور می دهند و اگر بخواهند تعداد شیرازه ها زوج باشد، از زیر نخ اول و از روی نخ دوم عبور می دهند.سپس گلوله را به نفر دوم که بالاتر ایستاده است تحویل داده و نفر دوم به نوبه خود گلوه را از اولین محل علامت  گذاری شده از روی سردار عبور می دهد. و از پشت دار آن را به شخص اول در پائین دار واگذار می کند و این شخص در این مرحله نخ چله را برعکس مرحله قبل از روی نخ های زه عبور داده و این عمل آنقدر تکرار می شود تا چله های مورد نیاز روی سردار و زیردار بطور مساوی و یکنواخت و با کشش یکسان تنیده شود.

برای دقت و سرعت عمل در شمارش نخ های تار، ابتدا چوب سر دار را به واحد های ده سانتی متر تقسیم بندی می کنند و با ماژیک علامت گذاری می نمایند، سپس شروع به چله کشی می کنند.بعد از چله کشی چوبی استوانه ای شکل هاف را به جای زهوار دوم قرار می دهند

گلیم بافی با چند رج ساده شروع می شود. در بعضی از روستاهای تالش، از پشم بز در کناره ها استفاده کرده بودند بدین منظور که موی بز مانع از بید زده شدن گلیم می شود.بافنده تالشی نقشه ندارد و بر اساس ذهنیات خود نخ های رنگین را که قبلا به صورت گلوله در آمده و بالای سرش آویزان است از لابه لای  تارهای گلیم عبور می دهد.هر ردیف پود گذاری یک رج نامیده می شود و بر روی هر رج بافته شده دفتین می زنند تا در گیری تار و پود و استحکام کافی به خود بگیرد.

 نقوش و رنگهای گلیم:     

نقوش گلیم به دلیل تکنیک خاص بافت بصورت اشکال هندسی است .نگاره اژدها که بصورت شکل ساده شده  s می باشد در این دست بافته ها به وفور نمایان است این گلیم ها بخاطر بافت چاکدار ، روشن و شاد بوده و نگاره های تزیینی کنگره دار و لوزی شکل بسیار دارد حاشیه های باریک با طرح ها  یا نگاره های متصل جفتی  می باشد همسایگی تالشها با ترکها در طرح و نقش این گلیم ها بی تاثیر نبوده و حتی در رنگبندی هم شبیه بافته های آذربایجان است. به طوری که رنگ قرمز خرمایی در اکثر آنها زیاد به چشم می خورد. در تالش رنگرزی انجام نمی شود و اکثر پشمها خود رنگ است . پشم هایی که گلیم بافان تالشی به کار میبرند معمولا با رنگ های شیمیایی انجام شده است (که از مناطق دیگر خریداری می کنند). و در محل به آن “موات ” می گویند. سلیقه و افکار بافنده در گلیم های تالش  بسیار موثر است و ممکن است یک طرح با چندین رنگ ودر اندازه های مختلف بافته شود که باعث زیباتر شدن گلیمهای تالش شده و ارزش آن را بالا می برد.آنچه مسلم است اینکه رنگهای شاد و روشن و همچنین هماهنگی نقوش وتقارن آنها، از ویژگیهای بارز گلیم های تالش است.

انواع محصولات گلیم:

در تالش گلیم درسه اندازه بافته میشود. گلیم بزرگ با طول سه متر وبیشتر با عرض ۷۵/ متر.

گلیم متوسط با طول ۲ متر عرض یک متر و گلیم کوچک که طول آن ۵/۱ برابر عرض آن است.

از گلیم بعنوان زیر انداز و نیز رختخواب پیچ، سجاده، خورجین، جوال،جول اسب، پشتی، سفره، کیف، ساک و غیره استفاده می کنند.

Print Friendly, PDF & Email

درباره‌ی مدیر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کد امنیتی را وارد کنید *