خانه > مردم شناسی > دیروز و امروز تالش

دیروز و امروز تالش

مجتبی جوانمترجم:مجتبی جوان

Mojtaba.javaan@gmail.com

«نوشتاری که پیش رو دارید از سایت  (UNPO) یا Unpresented Nations and People Organization، سازمان ملتها و اقلیت های غیر رسمی  برای شما خوانندگان گرامی ترجمه شده است.این مرکز در سال ۱۹۹۱ در شهر لاهه توسط پانزده عضو اصلی تاسیس شده است.این سازمان اهم فعالیت هایش در جهت حقوق بشر،دموکراسی و مسائل مربوط به اقوام و افرادی است که دسترسی کافی به منابع درخور خود ندارند.

در این مقاله سعی شده زندگی مردم تالش مورد توجه قرار گیرد و بیشتر مطالب آن پیرامون تالشان جمهوری اذربایجان است که در خلال آن برخی موارد را می توان به کل قوم تالش در دو سوی مرز تعمیم داد.

امیدوارم که خوانندگان عزیز از خواندن آن لذت ببرند و مورد استفاده دوستداران تالش باشد. لازم به توضیح است که تمام مطالب این  نوشتار نشان دهنده دیدگاه مترجم نمی باشد.»

 در این نوشتار نگاهی خواهیم داشت به پیشینه تالش بعنوان  ملتی مستقل . همچنین درامدی خواهیم داشت بر مشکلات کنونی،چالشها و فعالیتهایی که باید در آینده در جهت افزایش توان فرهنگ مردم تالش صورت گیرد.

تالشها یکی از اقوام شمالی ایران هستند که در سواحل جنوب غربی دریای کاسپین زندگی می کنند و از نظر انسانشناختی در گروه های جنوب قفقازی – اروپا قرار می گیرند.سرزمین مردم تالش «تولیش» به دوقسمت در دو کشور آذربایجان و ایران تقسیم شده.در جمهوری آذربایجان تالشها به صورت فشرده در  پنج منطقه جنوبی مستقرند:لنکران،آستارا،لریک، ماسالی و یاردیملی و همچنین در شهرهایی بزرگی مثل باکو وسومگاییت.

در ایران آنها در استان گیلان ساکن اند و در این استان در شهرهایی نظیر آستارا،ماسال،صومعه سرا،ماسوله،فومن،جوکندان و … سکونت دارند در حالیکه تعدادی از مردم تالش در استان اردبیل نیز وجود دارند.از لحاظ جغرافیایی محل زندگی  تالش ها در سرزمین های پست تالش(لنکران) و همچنین رشته کوههای تالش قرار دارد. رودخانه ویلیاش بعنوان مرز تالشان در شمال و در جنوب مرز تالشان با سفید رود شناخته می شود و در غرب منطقه شان  محدود می شود به رشته کوههای تالش.

اطلاعات دقیق و تایید شده ای از جمعیت حقیقی تالش ها وجود ندارد.سرشماری عمومی ۱۹۹۹ تعداد تالشان جمهموری آذربایجان را ۷۶٫۸ هزار نفر و تالشان ایران را ۱۰۰ هزار نفرقلمداد می کند در حالیکه یک پژوهش که در پنج منطقه تالش نشین آذربایجان توسط آمریکایی ها صورت گرفته تعداد کسانی که به زبان تالشی تکلم می کردند را ۵۰۰ هزار نفر اعلام می دارد. به نظر می رسد حدودا همین تعداد نیز در دو شهر باکو و سامقاییت ساکن باشند(به ترتیب ۳۰۰ هزار و ۲۰۰ هزار نفر)همچنین به نظر می رسد بیش از نیم میلیون تالش در ایران زندگی کنند که در این صورت تعداد تالش ها حدود ۲ ملیون نفر باید باشد.

تالش ها فرزندان مردم باستانی ماد هستند که در تالشی به آنها مادو و در زبان یونانی میدیا می گویند.مادها پدید اورنده  تمدن معروفشان در اوایل تاریخ بشری بوده اند.

ماد در افق تاریخی هزاره اول پیش از میلاد ظهور پیدا میکند واولین بار در وقایع تاریخی آشور سده نهم پیش از میلاد  به میان می آیند که شلم نصر سوم کشور آنان را آمادای  می خواند. بعدها ما زمانی نام آنها را در تاریخ  با عناوینی چون ماتای یا مادای می شنویم که پادشاهی سکاها را در اواخر سده هفتم پیش از میلاد از بین برده و بر آشوری ها در سال ۶۱۶ پیش از میلاد چیره  شده و در این زمان ماد تبدیل به قویترین دولت خاور میانه می شود. در پایان سده ۸ میلادی و آغاز سده هفتم مادها توانستند ماننا،اورافتا و پادشاهی سکاها را اشغال کنند. مرز دولت ماد از آسیای میانه در شرق به رودخانه هالیس(قزل ایرماق امروزی در کشور ترکیه-مترجم) در غرب و در شمال تا نزدیکی کولخیدا امتداد می یافت.

ماد مرکز فرهنگی و مذهبی تمدن ایران شده بود و این تمدن تاثیرات شگرفی بر همه مللی که در سرزمین های کوهستانی ایران و ورای آن زندگی می کردند گذاشت تا جاییکه مفاهیم مذهبی – فلسفی مادها حتی سهمی در یهودیت، مسیحیت بدوی و فلسفه یونان داشت.

در سال ۵۵۳ پیش از میلاد مسیح، پارسیان تحت لوای کورش بر ضد آستیاگ(حاکم ماد) به پا خواستند و در ۵۵۰ پیش از میلاد وی را شکست دادند. اکنون دیگر قدرت این دولت در دستان کورش بود. او همه عناوین پادشاهی ماد را از آن خود کرد.

سلسله هخامنشیان در اول اکتبر ۳۳۱ پیش از میلاد در جنگ گائو گمل با پیروزی اسکندر مقدونی بر آنان برچیده شد که ماد ها در این نبرد با اتحاد با کادوسیان وآلبانی ها تحت رهبری ساتراپ اتروپاتا  (در سپاه ایران) شرکت داشتند.امپراتوری هخامنشی این چنین از هم پاشید.

بعد از مرگ اسکندر،اتروپات تنها حاکم باقی مانده ماد کوچک بود،که اترواتنا خوانده شده.

علیرغم وجود هرگونه نوشتاری از زبان مادی ما میتوانیم اذعان کنیم که بر اساس شواهد موثق تاریخی هنوز زبان مادی وجود دارد و میتوانیم آنرا به خانواده گروه  زبان های شمال غربی ایران مربوط سازیم. بر اساس چنین دیدگاهی،این زبان قرابت بیشتری با زبان اوستای مقدس دارد تا با زبان فارسی کهن.مردمی که به این زبان سخن می گویند، بدون شک میتوانندمردم ماد-اتروپاتانی نامیده شوند چرا که منابع تاریخی آنها را ماد-اتروپاتانی می نامند .

این پژوهش مدعی است که نمونه های نوشتاری زبان ماد یافته نشده اند.از این رو این تحقیق درباره زبان تالشی نا رساست.بی شک پژوهش های دوران آینده قادر خواهد بود تا واژگان بسیاری در نزدیکی با زبان مادی یا حتی واژگان اصیل باقی مانده از زبان مادی را بیابد.

در بحث مشخصات عمومی پدیده آتروپاتنا یکی از مهمترین مسایل توجه به پیدایش تعریف «آذربایجان» در کنار سایر عوامل قومی- فرهنگی،سیاسی- اجتماعی مربوط به دوره تاریخی آتروپاتان در سرزمین مادری مان است.در اینجا ریشه های ملیت آذربایجان و آذربایجانی باستان،آتروپاتنا و مردم قرار دارند. نام آذربایجان بر اساس همین ترجمان است که در واقع ازواژه آتروپاتکان رشد کرده است.

واژه آترپاتکان به معنای «سرزمین آتش» نیست که به اشتباه به آن شناخته می شود بلکه به معنای «سرزمین متعلق به آتروپات» می باشد.این امر مطابق رشد تاریخی زبان تالشی  بوده و عموما شامل جاینام های(جای+ نام،بررسی اماکن و نام آنها با توجه به قراین و مدارک-مترجم) جدید زبان تالشی می شود.

نام آتروپاتکان با صدای (ا) در هجای دوم در قرون وسطا شکل گرفت و اشکال مختلف تاریخی دارد(آدربیگانا،آدربادگانی،آدربایگان،آدربایجان،آذربایجان و غیره) و مسلما امکان تغییر هجای (و) و در نتیجه تغییر این واژه از آتورپاتکان  درشکل  زبان پارسی میانه خود وجود دارد.

برای ریشه واژه آترپاتاکان ما مجبور به بررسی گویشهای زبان مادی خواهیم بود.این جاینام شناسی همانگونه که پیشتر اشاره شده به معنای «سرزمین متعلق به آتروپات» است و شامل ریشه (آترپات) و پسوند (اکان)که توسط استرابون نیز تایید شده می باشد. استرابون می نویسد که آتروپاتن میدیا نامش را از فرمانده ارتش بنام آتروپات دارد(کلمه آترپاتاکان در تالشی به شکل آتروپاتجان به معنای خانه یا سرزمین آتروپات است).

ما نقش و اهمیت سایر واحدهای قومی و دیگر اقوامی را که در آن زمان در این سرزمین زندگی می کردند نادیده نمی گیریم بلکه مهمترین نقش را در شکیل گیری پروسه قومی متعلق  به مردم ماد می دانیم.طبق گفته استرابون مردم ماد معلمان پارسیان و ارمنیان بوده اند.

در سده دوم پیش از میلاد سلسله ارشکی(اشکانیان) در ایران برای ۵۰۰ سال پایه گذاری شد.آنان از پارت آمده بودند و پارت نام محلی بود در  نقطه جنوب شرقی در اطراف دریای کاسپین.مردمی که در این منطقه زندگی می کردند به زبان های مختلف ایرانی سخن می گفتند اما نزدیک به هم بودند.استرابون در مورد آنها می نویسد:از ارومیه تا باکتریا آنها یک زبان دارند. زبان پارتی ها از گروه زبان های ایرانی است همانند اوستایی و تالشی.

در دولت ارشکی،زبان پارتی نزدیک مادی، زبان رسمی شد و در سده سوم پیش از میلاد دودمان ارشکی برچیده شد.حکومت ساسانی که از پارس آمده بود حاکمان جدید آنجا شد.

پس از سقوط دولت ساسانی، آتروپاتنا بخشی از سرزمین خلافت عربی شد اما مردم محلی خیلی زود اسلام را نپذیرفتند.بخشی ازاین مردم به هند مهاجرت کردند و گبر شدند و بخاطر همین ها ما امروزه اوستا را می شناسیم.

در سده نهم، بزرگترین شورش با رهبری بابک (در تالشی پوپوک) بر ضد مهاجمان عرب آغاز گردید و پس از ۲۰ سال این شورش با بی رحمی سرکوب شد.

چندین دژ تالشی یا بقایای آن از آن زمان هنوز بر جاست. احتمالا ارگ اصلی بابک بیاز(/بی آز/بیازین) در کوهستانهای نزدیک به روستای بیاز باشد.این سکونت گاه در کوهستانهای صعب العبور منطقه لریک جمهوری آذربایجان قرار دارد.

منطقه تالشان

(پتانسیل های طبیعی و اقتصادی)

منطقه تالش نیمه گرمسیری است، که در این اقلیم ابریشم،اقاقیا،درخت آهن،بلوط و شاه بلوط در جنگلهای گسترده رشد می کنند. حتی شما می توانید خارپشت و پلنگ را در آنجا ببینید.

در یکی از بزرگترین پارک های ملی آذربایجان بنام «قزل آغاج» بیش از  دویست نوع از انواع پرندگان مهاجر را میتوان یافت مثل:پلیکان،قره قاز،اردک،فلامینگو،غاز،مرغابی و همچنین ماهیخوار.در پارک ملی هیرکان بسیاری از گونه درختان رطوبت دوست و گرما گرا شامل: درخت آهن،درخت آجیل،شاه بلوط،پنبه،توسکا و بسیاری دیگر می رویند.

در منطقه تالش،کشاورزی مختلط شامل کشاورزی و ترکیب باغ داری و صنعت نگهداری حیوانات بسیار رایج است.پرورش  و کشت و زراعت گیاهان زود بازده مانند برنج و چای از مشاغل اصلی مردم منطقه است.

دو منطقه نفت خیر دریای تالش(تالش دنیز) و دریای لنکران(لنکران دنیز) در منطقه نفت خیز خزر در جوار تالش قرار دارند.

ما چه میخواهیم؟

امروزه کشور آذربایجان با یاری کشورهای دموکراتیک در صدد شناخته شدن بعنوان یکی از اعضای مورد اعتماد خانواده اروپا ست و بر حسب تلاش ساختارهای اروپایی ،میزان ارزشهای دموکراتیک در بین مردم و زندگی سیاسی مردم آذربایجان بیش از همه برای اتحادیه اروپا مهم است.آذربایجان یک کشور چند ملیتی است و مبارزه برای دموکراسی و ارزشهای  اروپایی به این معناست که  می بایست توان بخشی مجدد و حمایتی از حقوق هر اقلیت و اکثریت قومی  در این کشور صورت گیرد.

آمار های رسمی به تعمد جمعیت تالشان این کشور را کم اعلام می کنند . بر اساس یک محاسبه درست جمعیت تالش ها یک و نیم میلیون نفر است و این در حالی است که دولت آذربایجان آنها را فقط ۸۰ هزار نفر سرشماری می کند.

مردم تالش امکان تحصیل به زبان خود را ندارند وعلیرغم درخواست های روشنفکران تالش زبان تالشی تنها در مدارس ابتدایی (دوم و چهارم) و بعنوان دروس غیر ضروری و وابسته تدریس می شوند.هیچ دانشگاهی معلمان را برای تدریس زبان تالشی مهیا نمی کند.

مردم تالش فاقد رسانه های جمعی مستقل خود هستند.تنها یک مجله(ماهنامه) و فقط ۱۵ دقیقه برنامه رادیویی در هفته برایشان وجود داد.

تاریخ،فرهنگ و زبان تالشان در پژوهش ها موضوع مهمی به حساب نمی آید.

ما متقاعد شده ایم که بدون راه حل مناسب برای این مشکلات آذربایجان چنانکه میخواهد نمی تواند به دولتی یکپارچه و کاملا دموکرات تبدیل شود .بر این اساس و با راهنمایی (پیمان حمایت از حقوق اقلیت مردم) و سایر اسناد مهم بین المللی ما درخواست می کنیم:

 – زبان تالشی یک موضوع مهم دربرنامه آموزشی مدارس متوسطه و دبیرستان ها در مناطق تالش نشین قلمداد گردد.

– رشته آموزش معلم برای زبان تالشی در موسسات و دانشگاههای آذربایجان تاسیس شود.

– کتب درسی  «زبان تالشی» در مدارس اماده و تدریس شود.

– دردانشگاه های باکو و لنکران دپارتمان زبان و تاریخ تالش افتتاح گردد.

– در مناطق تالش نشین کانال های رادیویی و تلویزیونی افتتاح شود .

– سرشماری منصفانه در آذربایجان بمنظور بازیابی حقیقت تاریخی درجمعیت تالش های صورت گیرد.

 منبع:

http://www.unpo.org/content/view/3910/236/

Print Friendly, PDF & Email

درباره ی مدیر

یک دیدگاه

  1. بهرام احمدی

    مقاله ترجمه شده آقای جوان را خواندم واستفاده کردم . در عدم حضور موثر سیایت های خارجی ایران در قفقاز وشمال ایران که دولت تدبیروامید بر کارایی حضوردر کشورهای شمالی تاکید کرده بود ، سیاستمداران تالش ، حقوقدانان ، پژوهشگران وکنشگران تالشی می توانند هم توانی ویکپارچگی درکارها داشته باشند تا سرزمین ، زبان وفرهنگ دیرینه تالشان را به ایران وجهان وحتی سازمانهای فرهنگی وحقوقی ازجمله یونسکو بشناسانند وبه حمایت از این دیار بشتابند . برای دولت ایران نیز موضوع تالش بهترین بخت حضور کارا مد در حوزه کاسپین است . دراین راستا موسسه تالش شناسی که درحال رشد وبالندگی خوداست ، پایگاه مناسب قانونی برای سازمان های غیردولتی می تواند باشد .

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کد امنیتی را وارد کنید *