خانه / سرزمین تالش / تالش منطقه ای در گیلان

تالش منطقه ای در گیلان

محمدرضا پورجعفری

  پور جعفری از شمال به جمهوری آذربایجان ، از مشرق به دریای خزر، از مغرب به خط الرأس رشته کوه تالش ــ که آب پخشان آن حد طبیعی این منطقه با شهرستان خلخال محسوب می شود ــ و از جنوب و جنوب شرقی به شهرستان فومن محدود است . این منطقه مشتمل است بر شهرستانهای آستارا، طوالش ، رضوانشهر و ماسال .
منطقه ای که تالشها در آن ساکن اند، از دو قسمت کاملاً متمایز تشکیل شده است : کوهستانی در غرب ، متشکل از رشته کوه تالش ؛ جلگه ای در شرق ، در کناره دریای خزر. فاصله میان کرانه دریا تا انتهای غربی کوههای تالش ، پوشیده از جنگل و شالیزار و خانه های مسکونی به شکل «خانه باغ » است .
منطقه تالش در ناحیه آب و هوایی بسیار مرطوب قرار دارد. میزان بارندگی سالانه آن در ایستگاه هواشناسی آستارا (شمالیترین نقطه ) ۸ر۱۴۴۶ میلیمتر و در ایستگاه پیلَم بَرا (تقریباً جنوب منطقه ، در چهار کیلومتری شمال رضوانشهر) بیش از ۱۸۰۰ میلیمتر است . حداقل درجه حرارت در هر دو نقطه ْ۵، حداکثر آن در آستارا ْ۴ر۳۳ و در پیلم برا ْ۴ر۳۴ است (سازمان هواشناسی کشور، ص ۱۰، ۵۱۴).
رودهای متعددی در منطقه تالش جریان دارند که عمدتاً از دامنه های شرقی رشته کوه تالش سرچشمه می گیرند و به سوی شرق امتداد می یابند و پس از آبیاری کردن زمینهای زراعی جلگه های ساحلی خزر، به دریای خزر می ریزند. از جمله چشمه های آب معدنی تالش اینهاست : ملاهادی چای در نزدیکی آستارا، چشمه های حوالی آق اِوْلَر، چشمه آب سرد قره گول در حوضچه مرتفع کرگانرود و چشمه آب گرم علی داشی در نزدیکی آستارا (بازن ، ج ۱، ص ۱۰۴).
پوشش گیاهی این منطقه را درختان لَرگ ، شیردار، کَلهو، آزاد، شب خسب (نامهای دیگر آن : گل ابریشم ، هزارولَک )، انجیلی ، مازو و لیلکی (نوعی آکاسیای خاردار) و درختان میوه دار وحشی ، انار، انجیر، آلو، گیلاس ، زردآلو، ازگیل ، گلابی ، سیب ، به ، گردو، فندق و کَلَمو یا خرمالوی وحشی که از آن دوشاب تهیه می کنند، تشکیل می دهد (رجوع کنید به همان ، ج ۱، ص ۱۱۲، ۱۱۴).
طبقات جنگلی تالش شامل طبقه خزری است که بین دره ها قرار دارد و اغلب زمینهای صاف آن را به زمینهای کشاورزی تبدیل کرده اند. مهمترین درختان جنگلی آن عبارت اند از: مازو، اوجا (سَمَد/ سیمت )، اَفرا (باسکون / باسکُم )، مَمْرز (فق ، اولَس )، آزاد (سَق / سیادار) و انجیلی یا آسوندار (دمیر آغاجی ، زوند). در طبقه زیر آنها، درختهای کوچکتری مانند شب خسب ، انجیر، به ، آلوچه ، لالِکی (لیلکی )، شمشاد (کیش ) و گیاه آغْتی (شوند) قرار دارند (برومبرژه ، ص ۱۵ـ۱۶). گیاهان همیشه سبز طبقه زیرین را جَل (چرمه لیره )، خاس ، رز، داردوست ، ازملک (کولکه دانه ، والی گیلی ) تشکیل می دهد و بوته های تمشک نیز در آنجا می روید. از درختهای دره ای پَست رسوبی می توان از توسکا، سفید پلت ، لرگ و بید نام برد. درخت مهم راش یا آلش که بلندی اش به چهل تا پنجاه متر می رسد، در ارتفاع پانصد متر به بالا دیده می شود. در ارتفاع ۲۰۰ ، ۲ متری جنگل درختچه ها آغاز می شود. از عمده ترین گیاهان کوهستانی آن ، گون و چمن است (بازن ، ج ۱، ص ۱۱۲ـ۱۱۳، ۱۱۹ـ۱۲۰).
جانوران منطقه تالش عبارت اند از: ببر (بسیار نادر)، پلنگ ، گرگ ، روباه ، شغال ، گراز، خرس قهوه ای ، آهو، مارال ، بز کوهی ، خرگوش ، سمور، راسو، خز، موش آبی ، موش صحرایی و موش سیاه . از پرندگان آنجا از غاز وحشی ، خوتکا، مرغ غواص ، یلوه ، مرغابی ، تورنگ (قرقاول )، گیلانشاه و آبیا می توان نام برد (همان ، ج ۱، ص ۱۳۲، ۱۳۴).
تالش شامل چهار شهرستان است : آستارا به مرکزیت شهر آستارا، طوالش به مرکزیت شهر هشت پر؛ رضوانشهر به مرکزیت شهر رضوانشهر، و ماسال به مرکزیت شهر ماسال .
جمعیت این منطقه براساس برآورد سال ۱۳۷۸ش ، ۶۵۹ ، ۳۴۰ تن بوده است (سازمان برنامه و بودجه استان گیلان ، ص ۹۲). جمعیت تالش براساس زبان به تالش ، گیلک ، ترک و تات تقسیم می شود. مذهب غالب منطقه شیعه است ، ولی شمار زیادی از ساکنان ، بویژه در تالش مرکزی و شمالی ، سنّی شافعی اند (بازن و برومبرژه ، ص ۲۲ـ۲۳).
فعالیتهای عمده اقتصادی در این منطقه شامل کشاورزی (برنج کاری ، باغداری ، کاشت توتون ، چای و گندم ) و دامداری و ماهیگیری وپرورش کرم ابریشم است . همچنین فعالیتهای عمومی اقتصادی مانند کار در کارخانه (بخصوص کارخانه چوب چوکا) و فعالیتهای ساختمانی و خدمات نیز در این منطقه مشاهده می شود. بازارچه مرزی در آستارا فعال است ( دوران ، سال ۱، ش ۵۲، ص ۱۰). شهرک صنعتی کشلی در سی کیلومتری جاده تالش ـ آستارا و در شمال دهستان کرگانرود با وسعت چهل هکتار بنا شده است (همان ، سال ۱، ش ۴۸، ص ۱۰). مشاغل تالشها به سبب تمرکز آنان در ارتفاعات ، بیشتر دامداری و زنبورداری و زراعت ، بویژه کشت گندم ، است . شغل گیلکها به علت تمرکز آنان در جلگه و نواحی پست ، برنج کاری و ماهیگیری است و ترکهااغلب به مشاغل خدماتی مشغول اند. در سالهای اخیر مرز شغلی میان گروههای قومی ـ زبانی تالش ، بدون توجه به گرایشهای مذهبی یا زبانی ، تا حدود زیادی از میان رفته است .
از آثار مهم منطقه تالش ، گورستان باستانی مِریان و آق اولر، واقع در ۳۴ کیلومتری جنوب غربی شهرستان تالش در دره کرگانرود است . این محوطه بیش از چهارصد هکتار وسعت دارد و روستاهای مکش ، تندابین ، ناوان و قلعه بین را نیز در خود جای داده است . این دو گورستان متعلق به نیمه دوم هزاره دوم قبل از میلاد و آغاز عصر آهن تا دوره ساسانی است . گورهایی خاص نشان دهنده مراکز مهم استقرار اقوام کادوسی است (همان ، سال ۱، ش ۵۱، ص ۱۰). از دیگر آثار تاریخی آنجاست : پل آجری بر روی رود شفارود واقع در پونِل ؛ پل آجری دلیک در هفت دَغَنان ؛ قلعه لیسار یا صلصال واقع در لیسار، در مسیر آستارا ـ بندرانزلی ؛ اسپید مَزگِت یا مسجد سفید، بنایی از دوران پیش از اسلام که در دوره اسلامی به عنوان مسجد از آن استفاده شده و به آن مسجد عبداللّه نیز می گویند؛ قلعه سیابناور در شاندَرمَن ؛ قلعه کل در کیشخانی ماسال ؛ قلعه تاس کوه در ماسال و قلعه رودخان واقع در ارتفاعات تالش .
در زمان فتحعلی شاه قاجار، منطقه تالش ، والی نشین ، و مشتمل بود بر کرگانرود که مرکز آن هشت پر و والی آن بالاخان بود، و اسالم که مرکزآن دیگه سرا و والی آن مصطفی خان بود. بخشهایی از والی نشین گسکر/ گسگرات ــ که بلوکهای تابع آن امروزه جزو تالش اند ــ عبارت بوده اند از: گیل دولاب و تالش دولاب ، مرکز آن پونل و زیکسار و والی آن محمدقلی خان و علی قلی خان ؛ شاندرمن ، مرکز آن بیتَم و والی آن رحیم خان ؛ ماسال ، والی آن حاجی محمدخان ماسالی و مهدی خان (رجوع کنید به رابینو، ۱۳۶۴ش ، ص ۵۵ ـ۶۱؛ همو، ۱۳۶۶ش ، ص ۲۰ـ۲۱، ۹۸، پانویس ، ص ۱۱۹ـ ۱۲۰، ۱۳۱، ۱۷۱ـ۱۷۴). در نخستین قانون تقسیمات کشوری (۱۳۱۶ش )، کرگانرود و اسالم و طوالش (به مرکزیت کرگانرود) یکی از مناطق پنج گانه گیلان را تشکیل دادند. این منطقه در ۱۳۲۵ش ، به نام طوالش یکی از نه بخش استان یکم شد.
منابع : ایران . وزارت کشور، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ۱۶ آبان ماه ۱۳۱۶ ، چاپ اول ، تهران ] بی تا. [ ؛ مارسل بازن ، طالش : منطقه ای قومی در شمال ایران ، ترجمه مظفر امین فرشچیان ، مشهد ۱۳۶۷ش ؛ مارسل بازن و کریستیان برومبرژه ، گیلان و آذربایجان شرقی : نقشه ها و اسناد مردم شناسی ، ترجمه مظفر امین فرشچیان ، تهران ۱۳۶۵ش ؛ کریستیان برومبرژه ، مسکن و معماری در جامعه روستائی گیلان ، ترجمه علاءالدین گوشه گیر، تهران ۱۳۷۰ش ؛ دوران ، سال ۱، ش ۴۸، ۲۱ دی ۱۳۷۹، ش ۵۱، ۲۵ دی ۱۳۷۹، ش ۵۲، ۲۶ دی ۱۳۷۹؛ یاسنت لویی رابینو، فرمانروایان گیلان ، ترجمه محمدتقی پوراحمد جکتاجی و رضا مدنی ، رشت ۱۳۶۴ش ؛ همو، ولایات دارالمرز ایران : گیلان ، ترجمه جعفر خمامی زاده ، رشت ۱۳۶۶ش ؛ سازمان برنامه و بودجه استان گیلان . معاونت آمار و اطلاعات ، آمارنامه استان گیلان ۱۳۷۷ ، رشت ۱۳۷۸ش ؛ سازمان هواشناسی کشور، سالنامه آماری هواشناسی : ۷۶ـ۱۳۷۵ ، تهران ۱۳۷۸ ش
 

منبع : دانشنامه جهان اسلام

Print Friendly, PDF & Email

درباره‌ی مدیر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کد امنیتی را وارد کنید *